Tranh luận nóng

Côn Đảo và bài toán nước ngọt cho vùng mặn ĐBSCL

Thứ Hai, 23/03/2020 07:27

(Diễn đàn trí thức) - Đề xuất của GS.TSKH Nguyễn Ngọc Trân về phương án giải bài toán nước ngọt cho vùng mặn ĐBSCL.

CÔN ĐẢO VÀ BÀI TOÁN NƯỚC NGỌT CHO VÙNG MẶN ĐBSCL

Nguyễn Ngọc Trân (1)

Tóm tắt. Tình hình hạn mặn ở đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) xảy ra với nhịp độ ngày càng nhanh, mức độ ngày càng gay gắt đòi hỏi có những giải pháp căn cơ. Côn Đảo cộng với công nghệ mới về năng lượng tái tạo và về lọc nước biển thành nước ngọt là ý tưởng cho một giải pháp mà bài viết đề xuất.

Một vòng xoáy khắc nghiệt cần cắt đứt

Chưa đến đỉnh điểm của mùa khô năm nay mà hàng vạn hộ dân ở vùng mặn của ĐBSCL đã vô cùng lao đao vất vả vì thiếu trầm trọng nước ngọt cho sinh hoạt.

Tính đến ngày 04.03.2020, có năm tỉnh Bến Tre, Cà Mau, Kiên Giang, Long An và Tiền Giang đã công bố tình trạng khẩn cấp về hạn mặn.

Cà Mau lại còn phải chịu thêm sạt lở bờ biển, sụp lún hàng trăm mét nhiều đoạn đường giao thông, đường phòng hộ ven biển, và đối diện với nguy cơ cháy rừng U Minh.

Con Dao va bai toan nuoc ngot cho vung man DBSCL
Sụp lún đường Co Xáng – Cơi 5 – Đá Bạc (xã Khánh Bình Tây, H. Trần văn Thời, đưa vào sử dụng được 10 năm.
Con Dao va bai toan nuoc ngot cho vung man DBSCL
Sụp lún đường phòng hộ ven biển Huyện Trần văn Thời

Sự quan tâm của Chính phủ (2) và của lãnh đạo các tỉnh, nghĩa đồng bào, tình quân dân, một lần nữa cho thấy sự gắn kết dân tộc.

Theo báo cáo của Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), năm năm cuối cùng vừa qua là năm năm nóng nhất đến nay chưa bao giờ ghi nhận. (…). Năm 2019 có thể đã là một năm kỷ lục mới nếu không có vai trò của El Nino làm gia tăng sự nóng lên của năm 2016 (3). Nhiệt độ sẽ còn tiếp tục tăng chừng nào các quốc gia không thực hiện nghiêm chỉnh Thỏa thuận Paris COP 21 về giảm phát thải khí nhà kính.

Ở đồng bằng, vòng xoáy khai thác nước ngầm - sụt lún và sạt lở -  xâm nhập mặn đang mỗi ngày nhấn chìm và mở rộng thêm vùng mặn, đã được cảnh báo từ những năm đầu của thập niên 2010 (4), tiếp tục diễn ra nhanh hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nước biển dâng.

Con Dao va bai toan nuoc ngot cho vung man DBSCL
Ba vùng: sông chi phối (I); tranh chấp sông – biển (II); và biển chi phối (III). Đường ranh di động.
Con Dao va bai toan nuoc ngot cho vung man DBSCL
Đảo Côn Sơn và 15 hòn hợp thành Côn Đảo, DT 76 km2 (trên). CT 60-B phân định ĐBSCL thành ba vùng với ranh di động tùy theo tương quan giữa sông và biển (trên).

Tình hình hạn, mặn ở đồng bằng sông Cửu Long với nhịp độ ngày càng nhanh, mức độ ngày càng gay gắt đòi hỏi những giải pháp căn cơ. Một trong số đó là cắt đứt hoặc hãm tốc độ và cường độ của vòng xoáy này.

Bỏ xứ hay bám trụ? Điểm ngắt của vòng xoáy

Quy hoạch phát triển vùng mặn ĐBSCL như thế nào trong bối cảnh nguồn nước từ thượng nguồn về ngày càng ít đi, mặn vào ngày càng sâu, vùng mặn của đồng bằng ngày càng lún chìm và mở rộng vào nội địa? Đây là câu hỏi tác giả đã đặt cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư và cho Bộ Xây dựng tại cuộc họp tại Thành phố Hồ Chí Minh ngày 18.06.2019 đánh giá hai năm thực hiện Nghị quyết 120 của Chính phủ.

Đã có những đề án nghiên cứu việc di dân đồng bằng sông Cửu Long để thích ứng với biến đổi khí hậu, chỉ ra những yếu tố cần được cân nhắc trong quá trình thiết kế các chương trình tái định để đảm bảo thành công, và “khẳng định di cư rõ ràng đóng vai trò tích cực trong việc giúp các cộng đồng thích nghi với biến đổi của môi trường” (5) (6).

“Bỏ xứ” hay “bám trụ”? Nhìn lại lịch sử của đồng bằng, tác giả không nghĩ là người dân ở vùng mặn, đặc biệt ở Cà Mau lại dễ dàng bỏ xứ ra đi.

Nhưng để bám trụ, cần giải quyết vấn đề gì cốt tử nhất? Không có nước ngọt cho sản xuất lúa gạo, người dân sẽ biết “xoay sở” như họ đã từng. Họ đã chẳng tồn tại, sản xuất và có kế sinh nhai thích hợp trong môi trường nước lợ và mặn từ nhiều thế hệ là gì?

Vấn đề thiết yếu là nước ngọt cho sinh hoạt. Vì thế nước ngầm đã được sử dụng từ nhiều đời nay trong mùa khô để bổ sung cho nguồn nước ngọt từ sông Tiền và sông Hậu đổ về hoặc để thay khi nguồn nước này không đổ về tới.

Mật độ dân số ngày nay ở vùng mặn cao hơn trước nhiều. Cái giá phải trả để đáp ứng nhu cầu nước ngọt từ nước ngầm đó là mực nước ngầm tụt sâu và sụt lún đất (7).  Giải quyết nước ngọt cho sinh hoạt, hạn chế tối đa, tốt nhất là dừng khai thác nước ngầm có lẽ là điểm ngắt của vòng xoáy.

Ý tưởng cho một giải pháp

Năm 1985, Phó Chủ tich Hội đồng Bộ trưởng Võ văn Kiệt lúc bấy giờ nhắc tác giả rằng Côn Đảo tuy thuộc Đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo, nhưng khoảng cách đến đất liền Sóc Trăng ngắn nhất. Chương trình 60-02 (8) cần quan tâm đến đảo, gắn kết Côn Đảo với đồng bằng trong phát triển kinh tế, xã hội của vùng. Hơn cả khoảng cách địa lý, là vị trí chiến lược của Côn Đảo ở Biển Đông! 35 năm đã trôi qua, tôi vẫn đinh ninh lời dặn này.

Không quá xa vùng mặn, nằm giữa trùng khơi, ngập tràn nắng, gió, bao quanh bởi dòng hải lưu, bốn bề là nước đại dương; với công nghệ mới về năng lượng tái tạo và về lọc nước biển thành nước ngọt; với nguồn nguyên liệu đầu vào cho điện năng và cho lọc nước không mất tiền và hầu như vô tận, Côn Đảo là địa bàn hết sức phù hợp để xây dựng những trung tâm năng lượng tái tạo, trước mắt là năng lượng mặt trời và năng lượng gió, phục vụ cho những nhà máy lọc nước biển thành nước ngọt, xây dựng gần bên cạnh, từng bước tùy theo nhu cầu và khả năng.

Tác giả cho rằng đây là ý tưởng có cơ sở cho một giải pháp chủ động mang nước ngọt đến vùng mặn của đồng bằng! 

Năng lượng gió và năng lượng mặt trời đã bắt rễ và ngày càng mở rộng ở Việt Nam, nói riêng ở đồng bằng sông Cửu Long và Thành phố Hồ Chí Minh.

Tại hội nghị về hợp tác phi tập trung giữa Việt Nam và Cộng Hòa Pháp, tác giả đã nêu lên nhu cầu về nước ngọt cho vùng mặn của đồng bằng sông Cửu Long (9) và giới thiệu việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ lọc nước biển thành nước ngọt cung ứng cho sản xuất và đời sống tại một số nước ở vùng Địa Trung Hải và ở Israel.

Con Dao va bai toan nuoc ngot cho vung man DBSCL
3 nhà máy lọc nước biển Ashkelon, Ashdod và Hadera ở Israel.
Con Dao va bai toan nuoc ngot cho vung man DBSCL
Các nhà máy lọc nước biển dọc bờ biển Địa trung Hải và các công nghệ lọc được sử dụng

Nước ngọt lọc được tại Côn Đảo sẽ được chở về đất liền trước mắt bằng tàu suốt năm, nhất là về mùa khô. Nước ngọt và nước đá (sản xuất với điện năng tại chỗ) sẽ được cung cấp cho tàu đánh cá của ngư dân để tăng thêm thời gian đánh bắt trên Biển Đông và Vịnh Thái Lan.

Tuy hãy còn là ý tưởng cho một giải pháp, còn cần được cụ thể hóa bằng các bước nghiên cứu tiền khả thi và khả thi, nhưng tác giả tin rằng giải pháp này nằm trong tầm tay của đất nước. 

Vì sự phát triển bền vững của vùng mặn đồng bằng sông Cửu Long, và của đồng bằng, tác giả mong rằng ý tưởng nêu trong bài viết này sẽ nhận được sự quan tâm của Chính phủ, của các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, của các doanh nghiệp Việt Nam và nước ngoài. 

Chú thích:

(1) Giáo sư TsKH, Chủ nhiệm Chương trình khoa học nhà nước Điều tra cơ bản tổng hợp đồng bằng sông Cửu Long (1983-1990), đại biểu Quốc hội (1992-2007), nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại QH (1997-2007)

(2) Gần đây, tại buổi làm việc với 5 tỉnh trong khu vực ĐBSCL đã công bố tình trạng khẩn cấp về hạn mặn, Thủ tướng Chính phủ đã đồng ý hỗ trợ kinh phí cho mỗi tỉnh 70 tỷ đồng để ứng phó hạn mặn gồm có bơm nước, nạo vét đắp đập tạm, đào ao, kéo dài đường ống, thiết bị lọc nước và hỗ trợ người dân.

(3)WMO Statement on the State of the Global Climate in 2019, WMO, No 1248.

(4) Hội thảo khoa học Kết quả dự án nghiên cứu giai đoạn 1- Sự lún đất của bán đảo Cà mau, do Bộ NNvPTNT và Đại sứ quán Vương Quốc Na Uy tổ chức tại Cần Thơ ngày 17 tháng 6 năm 2013.

(5) UNDP Vietnam, Di cư, tái định cư và biến đổi khí hậu tại Việt Nam 2014,  undp.org/content/dam/vietnam/docs/Publications/Migration%20and%20climate%20change_BW_VN.pdf

(6) Han Entzinger, Peter Scholten, Adapting to Climate Change through Migration: A Case Study of the Vietnamese Mekong River Delta, 2016, Publisher IOM, được Liên minh Châu Âu tài trợ và Trường Đại học Erasmus Rotterdam thực hiện, publications.iom.int/system/files/pdf/vietnam_survey_report_vn_0.pdf

(7) Norwegian Geotechnical Institute (NGI), Assessment of apparent land loss in the province of Ca Mau, Vietnam, Phase 1 Report 2012, 31 December 2012. Một con số mà báo cáo đã tập hợp từ Bộ NNvPTNT là đến năm 2012, tại tỉnh Cà Mau có khoảng 109.000 giếng nước đang hoạt động và khai thác tổng cộng là 373.000 m3/ngày.

(8) 60-02 và 60-B là mã số của Chương trình khoa học cấp nhà nước Điều tra cơ bản tổng hợp đồng bằng sông Cửu Long (1983-1990)

(9) Nguyễn Ngọc Trân, Ứng phó với biến đổi khí hậu tại đồng bằng sông cửu long. Khả năng hợp tác Việt – Pháp, 2016, Tham luận tại Hội nghị hợp tác giữa các địa phương Việt Nam – Pháp lần 10, Cần Thơ, 15.09.2016.