Tranh luận nóng

Sạt lở ở ĐBSCL: Nguyên nhân cơ bản, giải pháp đồng bộ

Thứ Hai, 19/06/2017 07:29

(Diễn đàn trí thức) - Đề xuất cấm hoàn toàn việc khai thác cát ở đồng bằng sông Cửu long không thể ngăn chặn tai họa...

Bức xúc trước việc sạt lở ngày càng nhiều và nghiêm trọng, có ý kiến mong muốn Chính phủ cấm hoàn toàn việc khai thác cát ở đồng bằng sông Cửu long. Tác giả thiết nghĩ đề xuất này không thể ngăn chặn tai họa mà cần có giải pháp đồng bộ.

Sat lo o DBSCL: Nguyen nhan co ban, giai phap dong bo
Hiện trường sạt lở sông Vàm Ngao tháng 4/2017. Ảnh NLĐ

Trước tiên, xin nhắc lại (1) việc sạt lở đã từng xảy ra trong những thập niên 1980 và trước đó, tại thị xã Sa Đéc, thị xã Hồng Ngự và nhiều nơi khác nữa, mỗi lần đã từng “nuốt chững” hàng chục căn nhà kiên cố.

Bởi lẽ bồi lở hai bờ của một con sông là tất yếu và có tính quy luật.

Tuy nhiên việc xây dựng các đập thủy điện trên dòng chính sông Lancang – Mekong ở thượng nguồn là nguyên nhân cơ bản của tình hình sạt lở hiện nay ngày càng nhiều hơn, nghiêm trọng hơn, bởi lẽ khối lượng lớn trầm tích bị các đập giữ lại (2) gây nên cán cân trầm tích âm ở đồng bằng sông Cửu long.

Điều cần nhấn mạnh không bao giờ thừa, là đồng bằng được hình thành từ 5500 đến 6000 năm nay từ quá trình biển rút và từ trầm tích được sông Mekong tải ra biển. Hiện nay, đồng bằng đang ở trong giai đoạn đầu của một quá trình ngược lại: biển dâng và thiều hụt trầm tích. Có nghĩa là đồng bằng bị đe dọa trong chính sự tồn tại của mình.

Cấm hoàn toàn khai thác cát ở ĐBSCL không thể là giải pháp để ngăn chận sạt lở bởi lẽ còn dòng chảy còn bồi và xói ở châu thổ, nhất là dòng chảy của một con sông bị “đói trầm tích”, cơ bản vì các đập thủy điện, và lại đang bị khai thác cát không quản lý được tại địa bàn.

Nhiều lắm là loại bỏ yếu tố chủ quan có tính chất tăng nặng. Nhưng hy vọng này khó thành vì dòng chảy vẫn sẽ tạo ra những cồn bãi mới, ép dòng chảy về một bên bờ, gây lở bờ và xói sâu lòng sông.

Ngoài ra còn có một lôgic phát triển (3) cần được phân tích để tìm ra các giải pháp căn cơ cho vấn đề sạt lở.

Nguyên nhân cơ bản và tác động chủ quan đòi hỏi giải pháp đồng bộ. Tác giả cho rằng:

(1) Điều cơ bản, vĩ mô, lâu dài là kiên trì xây dựng với sáu quốc gia trong lưu vực một cơ chế sử dụng nguồn nước, trong đó quyền và lợi ích của mỗi quốc gia phải đi đôi với trách nhiệm và nghĩa vụ đối với cả lưu vực. Cơ chế này cần được quy định bằng một điều ước quốc tế.

(2) Về phần chủ quan, cần quản lý tốt việc khai thác cát, phối hợp tốt giữa các tỉnh và với các ngành tài nguyên và môi trường, giao thông và xây dựng ở trung ương. Đừng vì không quản lý được mà cấm. Không đánh đổi sự phát triển kinh tế xây dựng (cát xây dựng, gạch ngói từ sét nung) bằng sự tồn tại của đồng bằng. 

(3) Khai thác có quản lý, đúng chỗ, khối lượng tương ứng với khối lượng bồi, đúng lịch, sẽ giúp tránh sạt lở. Trước đó, xác định các bãi bồi, các cồn sắp nổi cần nạo vét, lượng lịch nạo vét, đưa cát nạo vét đi đâu, sử dụng vào mục đích gì.

(4) Tiếp tục và tăng cường theo dõi các địa bàn có khả năng sẽ sạt lở, dự kiến các phương án di dời dân và các cơ sở sản xuất ở những nơi này, có tính đến sử dụng lượng cát đã được nạo vét, đến việc xây dựng các cụm dân cư trên nhà sàn vốn là một đặc thù của các vùng lũ ở đồng bằng sông Cửu Long.

(5) Rà soát lại quy hoạch không gian của các tỉnh với tư duy dành không gian cho dòng sông trong giao diện với con người, chứ không đối đầu, khống chế, chỉnh trị dòng sông. Hạn chế tối đa giải pháp kè, chỉ dùng đến khi không còn giải pháp nào khác và tiên liệu hậu quả tích lũy trong không gian và theo thời gian. 

(6) Các việc cần làm trên đây đòi hỏi có sự phân định rõ chức năng và nhiệm vụ, đồng thời sự phối hợp chặt chẽ giữa các Sở Tài nguyên và Môi trường, Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Xây dựng, và Giao thông trong tỉnh để cùng kiến nghị lên lãnh đạo tỉnh. Nếu có liên quan đến ngoài tỉnh, lãnh đạo các tỉnh có liên quan quyết định, có xin ý kiến trung ương.

Chú thích:

(1) Báo Đất Vệt online, ngày 02.06.2017, http://baodatviet.vn/khoa-hoc/quan- diem/tskh-nguyen- ngoc-tran- chi-dung-nguyen- nhan-song- mekong-sat- lo-3336598

(2) Theo đánh giá của Ủy Hội sông Mekong (MRC) lượng trầm tích về đồng bằng chỉ còn 25% nếu 14 đập thủy điện Trung Quốc và 11 đập thủy điện trên dòng chính hạ lưu vực sông Lancang-Mekong đi vào hoạt động.

(3) Báo Đất Vệt online, ngày 14.06.2017, http://baodatviet.vn/khoa-hoc/quan-diem/gs-nguyen- ngoc-tranlogic-phat-trien- gay-sat- lo-va- khuyen-nghi- 3337287

GS Nguyễn Ngọc Trân, Đại biểu Quốc hội các khóa IX, X, XI, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội

}