Tranh luận nóng

Chuyển nước sông Mekong: Đã nghiên cứu gì?

Thứ Hai, 16/12/2019 07:28

(Khoa học) - Chuyên gia về quản lý lưu vực sông chia sẻ ý kiến về thông tin Trung Quốc định chuyển gấp đôi lượng nước từ phía nam lên phía bắc. 

Trước thông tin Trung Quốc dự định chuyển lượng nước khổng lồ từ phía nam lên phía Bắc, ông Nguyễn Nhân Quảng, chuyên gia về quản lý lưu vực sông, nguyên Phó Tổng thư ký Ủy ban sông Mekong Việt Nam cho biết, đây là thông tin được truyền thông quốc tế đăng tải, còn thực hư, cụ thể thế nào thì chưa nắm rõ.

Trong khi đó, dự án chuyển nước nam-bắc giai đoạn 1 của Trung Quốc đã hoàn tất cách đây 5 năm. Theo đó, Trung Quốc chuyển nước từ sông Trường Giang (sông Dương Tử) lên sông Hoàng Hà, không liên quan gì đến sông Mekong.

Theo thông tin được hãng Reuters đăng tải ngày 12/12, ở giai đoạn 2 của dự án chuyển nước nam-bắc, Trung Quốc sẽ nâng lượng nước hằng năm từ 8,77 tỉ m3 hiện nay lên 16,5 tỉ m3, cấp nước cho các tỉnh An Huy, Sơn Đông và cả khu vực Bắc Kinh.

Đề cập về những nghiên cứu tác động của chuyển nước đến dòng Mekong và vùng hạ lưu, trong đó có ĐBSCL, ông Nguyễn Nhân Quảng cho biết, năm 2016, ông đã có nghiên cứu về vấn đề "Chuyển nước trong hạ lưu vực sông Mekong và áp lực lên ĐBSCL" (2016), tuy nhiên, do giới hạn của chuyến khảo sát nên báo cáo không bao gồm các nội dùng khác như chuyển nước ra ngoài lưu vực và phát triển thủy điện trên sông Mekong.

Việc chuyển nước sông Mekong, theo ông Quảng, có 2 dạng: chuyển nước trong lưu vực sông Mekong và chuyển nước ra ngoài lưu vực sông Mekong. Việc chuyển nước trong lưu vực có gây ra tác động nhưng nước vẫn trở lại và chảy xuống hạ lưu, trong khi đó chuyển nước ra ngoài lưu vực sông Mekong có tác động vô cùng lớn tới tình hình kinh tế, xã hội cũng như hệ sinh thái toàn bộ lưu vực, đặc biệt là vùng hạ lưu thuộc Việt Nam. Ngoài số lượng nước, lượng phù sa chắc chắn cũng sẽ bị suy giảm.

Trong nghiên cứu "Chuyển nước trong hạ lưu vực sông Mekong và áp lực lên ĐBSCL", ông Nguyễn Nhân Quảng đã đề cập đến kế hoạch chuyển nước của Thái Lan lên vùng đông bắc và dự án tưới Vaico của Campuchia.

Đối với Thái Lan, theo vị chuyên gia, trước đây Thái Lan dự kiến chuyển nước từ lưu vực sông Mekong sang lưu vực sông Chap Phraya (chuyển nước ra ngoài lưu vực) với nhiều phương án khác nhau: ba phương án cụm phía bắc gồm Mekong-Ing- Yom, Kok-Ing-Nam, Mekong-Kok-Ngat; một phương án chuyển nước phía Đông Bắc Man San- Koei-Pasak; và hai sơ đồ chuyển trực tiếp từ dòng chính Mekong gồm Mekong-Pasak và Mekong-Skirit.

Ngoài ra, với chủ trương biến Đông Dương từ chiến trường thành thương trường, các dự án Kong Chi Mun, Xanh hóa Isan, Mạng lưới nước... của Thái Lan đều hướng mục tiêu chuyển nước sông Mekong vào vùng Đông Bắc để phát triển nông nghiệp.

Chuyen nuoc song Mekong: Da nghien cuu gi? 
Theo dự tính của Trung Quốc, nước sông Trường Giang sẽ được tăng cường chuyển lên phía bắc. Ảnh: Reuters

"Cách đây từ rất lâu, có một lần Thái Lan thông báo cho Ủy hội sông Mekong quốc tế, nhưng sau đó họ rút lại bởi dự án đó quá tốn kém.

Thông tin chính thức là như vậy, còn Thái Lan có  tái khởi động việc xem xét triển khai các dự án chuyển nước sông Mekong ra ngoài lưu vực hay không thì cũng chỉ là thông tin không chính thức", ông Nguyễn Nhân Quảng nói.

Về dự án chuyển nước trong lưu vực sông Mekong của Thái Lan, nghiên cứu của ông Quảng dẫn tài liệu của Cơ quan hợp tác phát triển Nhật Bản (JICA) cho thấy Thái Lan đã xây dựng các kịch bản phát triển tưới tiêu vùng Đông Bắc đến 2040.

Theo kịch bản cao, Thái Lan sẽ phát triển thêm các dự án quy mô lớn giai đoạn 2016-2026, triển khai dự án chuyển nước từ sông Mekong cho vùng Đông Bắc thông qua dự án Kong-Loei-Chi-Mun (chuyển nước trong lưu vực) cùng với mạng lưới chuyển nước trong vùng.

Trong kịch bản trung bình, quốc gia này sẽ tập trung vào việc nâng cấp và cải tạo hệ thống sẵn có, xây mới các dự án tưới tiêu và các trạm bơm quy mô vừa và nhỏ.

Ở phương án thấp, hầu như chỉ can thiệp cải tạo các hệ thống tưới tiêu sẵn có, hỗ trợ hệ thống ao trữ nước gia đình và cộng đồng. Phương án này được coi là bền vững, thân thiện môi trường và hướng đến người nghèo.

Tuy nhiên, theo phân tích của JICA, Thái Lan sẽ phát triển dựa trên các kịch bản cao và trung bình, trong đó có tính đến xây dựng hệ thống cửa cống/ đập để giữ không cho nước từ các sông Kong-Chi-Mun chảy ra sông Mekong.

Theo các kịch bản này, công trình cơ sở hạ tầng về tưới gồm cả các dự án chuyển nước sông Mekong  vào vùng Đông Bắc để biến vùng này trở thành trung tâm chính trong sản xuất lương thực và năng lượng sẽ được triển khai.

Mặc dù lợi ích do các kịch bản này mang lại là rất đáng kể (3,3 triệu ha được tưới; sản lượng lương thực đạt khoảng 9,8 triệu tấn/năm; 1,6 triệu hộ gia đình được hưởng lợi...) nhưng kinh phí rất lớn (936,358 tỉ Baht trong kịch bản cao hay 31,212 tỉ Baht/năm trong kịch bản trung bình, gần bằng ngân sách hàng năm của Cục Tưới Hoàng gia - RID) và gây nhiều tác động đối với người dân địa phương cũng như môi trường, nhất là khi xây dựng các đường hầm. Vì vậy, việc triển khai dự án vẫn đang được xem xét.

Từ năm 1980, Thái Lan đã triển khai dự án Kong-Chi-Mun, chia làm 3 giai đoạn. Giai đoạn I kết thúc vào năm 1996 với kết quả xây dựng được 14 hồ chứa dọc các sông ở Đông Bắc, nhiều hồ chứa nhỏ trên các sông nhánh.

Tuy nhiên, dự án cũng gặp một số vấn đề nảy sinh do sự bồi lắng phù sa và nhiễm mặn (từ mỏ muối phía dưới), cao độ mực nước sông thấp hơn mặt ruộng nên phải bơm, gây nhiều phí tổn. Nhiều người dân địa phương cho rằng, tiền bán lúa không đủ để trả tiền điện để bơm.

Bên cạnh đó, vấp phải sự phản đối kịch liệt của các nhà hoạt động bảo vệ môi trường, giai đoạn II của dự án đã phải dừng lại. Tới nay, Chính phủ Thái Lan đã xem xét nhiều phương án khác nhau để có nước ở vùng đông bắc.

Hiện nay, Thái Lan có một số dự án lấy/chuyển nước sông Mekong trong vùng Đông Bắc gồm: dự án tuyến Mekong-Huai Luang-Nong Han-Lam Pao, dự án Kong-Loei-Chi-Mun.

Đối với Campuchia, nghiên cứu từ năm 2016 của ông Nguyễn Nhân Quảng nhắc đến dự án tưới Vaico. Đây là dự án do nhà đầu tư Trung Quốc Guangzhou Wanan Construction Supervison Co Ltd. thực hiện, với mục đích chuyển nước lũ sông Mekong chảy tràn qua bờ tả và qua sông Samdei (một nhánh của sông Mekong) vào trữ tại hồ Krapik (dung tích trữ khoảng từ 800 – 100 triệu m3) dẫn nước (tưới tự chảy) cho các vùng trồng lúa ở phía hạ lưu thuộc các tỉnh Kampong Cham, Prey Veng và Svey Rieng.

Về mặt pháp lý, theo Hiệp định Hợp tác Phát triển Bền vững lưu vực sông Mekong
1995, việc lấy/chuyển nước (có thể coi là sử dụng nước) tại các dòng nhánh sông Mekong sang các khu vực khác trong cùng lưu vực Mekong phải được thông báo cho Ủy hội sông Mekong, thậm chí nếu việc lấy/chuyển nước đó lại được tiến hành trong mùa khô thì theo Hiệp định, phải tham vấn trước với các quốc gia thành viên Ủy hội sông Mekong để đạt được sự đồng thuận.

Theo tìm hiểu, cách đây vài năm, Chính phủ Việt Nam với sự tham gia của Chính phủ Lào và Campuchia đã đề xuất tiến hành Nghiên cứu tác động của các công trình thủy điện trên dòng chính sông Mekong (còn gọi là Nghiên cứu về vùng Châu thổ sông Mekong, viết tắt là MDS) để nghiên cứu tác động tổng hợp của bậc thang thủy điện dòng chính ở hạ lưu vực sông Mekong tới các hệ thống môi trường tự nhiên, kinh tế, xã hội trên các vùng thuộc châu thổ Mekong của Việt Nam và Campuchia.

Nghiên cứu cũng đã tiến hành bổ sung hai kịch bản để xem xét thêm các tác động tăng lên do các công trình thủy điện dòng nhánh và chuyển nước ra ngoài lưu vực.

Thành Luân