Tranh luận nóng

Đập thủy điện thượng nguồn Mekong: Việt Nam phải chủ động

Thứ Năm, 04/12/2014 06:58

(Liên hiệp hội) - Ngoài nghiên cứu để có cái nhìn tổng quan, Việt Nam cũng cần chủ động cả tình huống đối phó với những hệ lụy khi đập trên sông Mekong được dựng lên.

GS.TS Vũ Trọng Hồng nguyên Thứ trưởng Bộ Thủy lợi, Chủ tịch Hội Thủy Lợi đã gợi ý như vậy trước câu chuyện xây dựng đập thủy điện trên sông Mekong. Theo GS Hồng, có những con đập đã được xây dựng và ở thể “sự đã rồi” nên Việt Nam cũng cần có các nghiên cứu, học tập kinh nghiệm quốc tế để đánh giá trước những rủi ro và cách thích ứng với nó.

Hệ lụy đã rõ

Theo GS Hồng, các nghiên cứu về việc xây dựng các con đập ngăn dòng chảy trên sông nói chung, sông Mekong nói riêng đã được công bố nhiều.

Các kết quả này đều chỉ ra sự biến đổi của dòng chảy, ảnh hưởng đến lượng phù sa và đặc biệt là tai họa với nghề cá. Một điều đương nhiên sau khi đập này tích nước, dòng chảy của nước bị chậm lại và khả năng tự làm sạch của nó bị giảm rất đi rất nhiều.

Do vậy GS Hồng cho rằng: điều cần làm song song hiện nay là phải tìm giải pháp công nghệ để giảm thiểu bớt.

Cũng bày tỏ lo ngại hệ lụy về việc xây dựng đập thủy điện, bà Ngụy Thị Khanh, Giám đốc Trung tâm Phát triển và sáng tạo xanh Green ID Việt Nam cho rằng có thể nhìn bài học từ câu chuyện đập Tam Hiệp (Trung Quốc).

Theo bà Khanh, những ảnh hưởng của đập Tam Hiệp đã khiến dòng sông bị biến đổi rõ rệt và nước ở cuối nguồn phải chịu hệ lụy khôn lường. Cụ thể là sông Hồng đoạn qua Việt Nam từng có những thay đổi cả về lưu lượng nước cũng như chất lượng.

“Những tác động môi trường, xã hội do phát triển thủy điện đã được Quốc hội và Chính phủ nhìn nhận khẳng định trong đợt đánh giá kế hoạch phát triển thủy điện từ năm trước. Cả người dân và nhà quản lý đều nhận thức rõ những tác động và hệ lụy cũng như những khó khăn tới đất đai, sinh kế, di dân và tác động hạ lưu do sự cố từ đập sinh ra”, bà Khanh nói.

Chia sẻ kết quả khảo sát, bà Khanh cho biết, khi tham vấn cộng đồng dân cư, chị em phụ nữ và người dân tại 13 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long về dự án đập Don Sahong, 100% số người tham dự tham vẫn đều cho rằng thủy điện dòng chính sông Mekong sẽ có tác động nghiêm trọng tới canh tác nông nghiệp và thủy sản (nguồn sống chỉnh của người dân nơi đây).

“Họ cũng khẳng định đập sẽ làm đảo lộn các kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của ĐBSCL và làm trầm trọng thêm tác động xâm nhập mặn của biến đổi khí hậu vì mực nước trên thượng nguồn đổ về thay đổi nhịp thủy văn không theo quy luật tự nhiên”, bà Khanh nói.

Các con đập trên thượng nguồn sông Mekong sẽ sinh ra nhiều hệ lụy cho các nước hạ lưu
Các con đập trên thượng nguồn sông Mekong sẽ sinh ra nhiều hệ lụy cho các nước cuối nguồn

Phải có tiếng nói khoa học, mạnh mẽ...

Trên thực tế từ khi Lào tiến hành xây dựng đập thủy điện Xayabury giới chuyên môn lo ngại hiệu ứng domino sẽ khó tránh khỏi. Điều dễ thấy là ngay sau đó đập Don Sahong lại tiếp tục được chuẩn bị xây dựng. 

Theo bà Khanh, Chính phủ cần mạnh mẽ bày tỏ quan điểm và mối quan ngại của người dân về vấn đề này và lấy đó làm cơ sở quan trọng cho các phản hồi quốc gia.

“Cần có sự tham gia của các tổ chức nghiên cứu, tổ chức phi chính phủ, các nhà khoa học đóng vai trò cung cấp thông tin kịp thời và có cơ sở cho người dân và người làm chính sách”, bà Khanh kiến nghị.

Một điều được xem là quan trọng nhất được bà Khanh nêu rằng: Cần có một chính sách thông tin, truyền thông nhất quán trong nước để cán bộ và người dân có thể hiểu biết về quan điểm đúng đắn về vấn đề phát triển thủy điện trên sông Mekong của các nước thượng nguồn.

“Tránh tình trạng quan điểm trái chiều ngay trong nước gây bất lợi cho việc bảo vệ lợi ích của đồng bằng và quốc gia”, bà Khanh nhìn nhận.

Về những phản ứng cần có, GS Vũ Trọng Hồng cho rằng trong quá trình thương thảo cấp quốc gia, Chính phủ cần đưa ra kiến nghị về quy trình vận hành để đảm bảo nguồn lợi phù sa cũng như sự sống của con sông.

“Với đập đã xây dựng phải đảm bảo việc xả bùn cát, tháo nước để dòng sông vẫn ‘sống’. Tức là ở đây cần bàn đến quy trình vận hành đảm bảo nguồn lợi phù sa cũng như an toàn cho người dân hạ nguồn”, GS Hồng nói.

Ông cũng cho rằng phía hạ lưu cũng cần phải chuẩn bị các phương án, đánh giá trước những rủi ro có thể xảy ra. Ví dụ nếu như nước không về thì loại cá nào có nguy cơ bị mất đi, loại sinh vật nào sẽ sinh ra…

“Tất cả những điều này đều phải nghiên cứu và học tập của nhiều nước để có phương án. Về những điều này Chính phủ phải có kiến nghị với các nước đã xây dựng đập, chỉ đạo ở trong nước để kịp thời nghiên cứu thích ứng”, ông Hồng kiến nghị.

Còn bà Khanh thì cho rằng, ý kiến của người dân cần phải được các cơ quan chức năng quan tâm xem xét đưa vào ý kiến phản hồi quốc gia về đập Don Sahong gửi tới Ủy hội sông Mekong và Chính phủ Lào.

“Cần tìm tiếng nói đồng thuận thông qua truyền thông cả trong nước, quốc tế và khu vực về nội dung này”, bà Khanh nhấn mạnh.

  • Bích Ngọc