Tranh luận nóng

Xói lở bờ sông, bờ biển - Con người phải làm gì?

Thứ Ba, 06/06/2017 13:33

(Liên hiệp hội) - Bài viết của GS.TS. Vũ Trọng Hồng - Nguyên Thứ trưởng Bộ NN-PTNT, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam về tình hình sạt lở tại ĐBSCL.

Đâu là bản chất của xói lở?

Dựa trên những thí nghiệm và quan sát thực tế, con người đã nhận ra, dòng chảy trong sông thiên nhiên là dòng chảy rối, mà quy luật đó rất phức tạp, không thể giải thích được. Đó là dòng chảy chứa đầy những xoáy chuyển động, không tuân theo một trật tự nào. Cùng với sự chuyển động của những xoáy, các chất điểm nước cũng chảy hỗn loạn, tạo ra sự biến đổi tức thời về cường độ cũng như phương của vận tốc dòng chảy, được gọi là mạch động lưu tốc.

Xoi lo bo song, bo bien - Con nguoi phai lam gi?
Xói lở bờ sông đang xảy ra ở mức thường xuyên.

Điều quan trọng là mạch động lưu tốc bình quân ở đáy sông theo phương thẳng đứng.  Bùn cát dưới đáy sông chịu tác động của những mạch động đó, sẽ phải chuyển động theo hướng từ dưới lên, và bị vận tốc dòng nước lôi đi..
Đó là lý do, vì sao trong nước của sông luôn có chứa bùn cát. Như vậy, muốn dự tính diễn biến của lòng sông, cần phải biết chuyển động của bùn cát trong dòng chảy.

Vậy lượng bùn cát là bao nhiêu trong dòng chảy thì hiện tượng xói lở hoặc bồ lắng bờ sông không xảy ra? Qua quan trắc trên các đoạn sông có diễn biến về hình dạng, người ta thấy rằng, khi lượng ngậm cát của dòng chảy đạt đến trạng thái cân bằng, có nghĩa lượng đó đã bão hoà thì trạng thái, xói, bồi sẽ dừng lại.

Điều đó thấy rõ, sau khi dòng chảy mang theo bùn cát chảy vào hồ chứa, do vận tốc giảm dần nên chúng sẽ bị lắng xuống. Khi dòng nước từ các hồ chứa được xả đi ở trạng thái “đói cát” nên phía hạ lưu luôn xảy ra hiện tượng xói lở, đặc biệt đối với hồ chứa lớn, thì việc xói lở có thể kéo dài tới hàng trăm km,cho tới khi dòng nước trở lại trạng thái bão hoà.

Đó là lý do để giải thích thủ phạm đầu tiên của việc xói lở bờ sông, lòng sông là do việc xây dựng nhiều hồ chứa ở thượng nguồn.

Và tại sao, hiện tượng khai thác cát “bừa bãi” như hiện nay ở trên tất cả các dòng sông đều bị lên án? Bởi chính tác động đó của con người đã làm cho các dòng sông tăng thêm hiện tượng “đói cát”, dẫn đến xói lở càng trầm trọng hơn.

Còn hiện tượng xói lở ở cửa sông, ven biển ?

Các nhân tố ảnh hưởng đến sự diễn biến dòng sông vùng cửa sông, ngoài dòng chảy, bùn cát, địa lý, địa chất, địa mạo ra còn có nhân tố thuỷ văn biển như thuỷ triều, dòng hải lưu, sóng biển .v.v. Sóng biển là một nhân tố thuỷ văn quan trọng có ảnh hưởng nhiều đến sự diễn biến cửa sông.

 Nguyên nhân sinh ra sóng biển chủ yếu là gió. Gió phá vỡ tình trạng cân bằng của mặt nước, làm cho các phần tử nước dao động tuần hoàn xung quanh vị trí cân bằng.

Chuyển động của sóng nói chung gồm chuyển động của nước theo quỹ đạo vòng tròn và chuyển động tịnh tiến. Diện tích càng rộng, gió thổi càng mạnh và càng lâu thì sóng càng cao. Những nơi dòng chảy lũ mạnh, triều yếu, thì sóng triều yếu đi ở cách bờ khá xa và biển khá lặng.

Dưới tác dụng của sóng biển, bùn cát ở vùng cửa sông cũng phân thành bùn cát lơ lửng và bùn cát đáy. Bùn cát lơ lửng dưới tác dụng của sóng thường chuyển động ven theo bờ biển, còn bùn cát đáy ở nơi cách xa bờ, đáy bằng phẳng, nông, thường chuyển động theo chiều của sóng.

Căn cứ vào tài liệu quan trắc, chiều rộng bùn cát đáy ven theo bờ  bằng 0,3 lần chiều dài sóng.

Từ nhận xét trên, địa chất ở các vùng cửa sông, chủ yếu là do phù sa lắng xuống, nên khả năng chịu lực rất yếu. Mặt khác những lớp cát ở đáy, lại bị sóng lôi đi nên tạo thành những hố lõm, khiến cho lớp đất trên mặt dễ bị sập đổ.

Xoi lo bo song, bo bien - Con nguoi phai lam gi?
Sạt lở cửa sông, ven biển, tác hại khôn lường.

Điều này giải thích tại sao ở những vùng cửa sông như Gành Hào (Cà Mau), khối lượng sạt lở rất lớn và gây cảm giác “đột ngột”.

Ngoài sóng biển, còn có tác động của thuỷ triều tạo ra sóng lớn, đặt biệt trong những chu kỳ mặt trăng gần với trái đất, nên lực hấp dẫn giữa quả đất và mặt trăng tăng lên, thì sóng đánh vào bờ càng dữ dội.  Điều này giải thích đê biển vùng Hải Hậu (Nam Định), bị xói lở rất mạnh, phải lùi sâu tuyến đê biển vào đất liền tới 3 lần. Những tuần trăng có sóng lớn, những hàng cây phi lao trên các bãi ngoài đê, bị sóng lôi lên, trơ cả rễ, giống như ta nhổ những "cây hành". Tuyến đê này đã từng phải lùi sâu vào đất liền tới 3 lần.

Thuỷ triều cũng có tác dụng rất lớn đến diễn biến lòng sông vùng cửa sông. Thuỷ triều lên xuống mạnh làm xói lở lòng sông. Đặc biệt lúc triều xuống, vận tốc dòng chảy lớn, kết hợp với tác động nước trong đất thoát ra khiến cho nền đất bị mất ổn định nên càng sạt lở nhanh.

Ngày nay do hiện tượng nước biển dâng, nhiều vùng đất trũng của sông bị nước biển tràn vào, thậm chí kéo dài vào đất liền hàng chục km, như ở một số tỉnh thuộc ĐBSCL. Những vùng này cũng chịu tác động của thuỷ triều. Ở những đoạn sông nào, mà lòng dẫn có địa hình hẹp, hoặc độ dốc đáy sông lớn, thì sẽ xuất hiện các hố xói.

Ngoài ra, ở một thời kỳ nào đó của thuỷ triều, sóng có thể trở nên lớn khác thường và rất phức tạp. Những sóng đó thường kết hợp với những sóng được tạo ra để chống lại khi triều rút. Điều này có thể giải thích ở trên nhiều đoạn sông, rạch ở ĐBSCL, không nằm sát biển, cũng phải chịu cảnh xói lở mạnh mẽ. Tổng chiều dài xói lở theo thống kê của các địa phương lên tới trên 800km.