Tranh luận nóng

Sao Nhật gạt đề xuất của Putin ký hiệp ước hòa bình?

Thứ Năm, 13/09/2018 15:20

(Quan hệ quốc tế) - Trong thời điểm hiện nay, nguyên nhân quan trọng nhất khiến Tokyo gạt  đề xuất của Moscow về ký hiệp ước hoà bình dường như là do yếu tố Mỹ...

Reuters đưa tin, trong cuộc gặp Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe bên lề Diễn đàn Kinh tế phương Đông ở Vladivostok, Tổng thống Nga Vladimir Putin có đề xuất ký Hiệp ước hòa bình Nga-Nhật.

“Chúng ta đã cố gắng giải quyết vấn đề tranh chấp lãnh thổ trong 70 năm qua. Hãy kết thúc bằng một thỏa thuận hòa bình, không phải bây giờ mà là cuối năm, nhưng sẽ không có bất kỳ điều kiện tiên quyết nào".

Tuy nhiên, khi được báo chí hỏi về vấn đề này, Chánh văn phòng Nội các Nhật Bản Yoshihide Suga đã khẳng định rằng, quan điểm của Tokyo là không thay đổi, đó là phải giải quyết tranh chấp chủ quyền trước khi ký hiệp ước hòa bình với Nga.

Sao Nhat gat de xuat cua Putin ky hiep uoc hoa binh?
Tổng thống Putin và Thủ tướng Abe tại Diễn đàn Kinh tế phương Đông ở Vladivostok

Vậy là Tokyo đã gạt bỏ đề xuất của nhà lãnh đạo Nga về việc một hiệp ước hoà bình giữa hai nước, dù trong cuộc gặp với Tổng thống Putin, Thủ tướng Abe đã đồng ý hai nước cần thay đổi hướng tiếp cận để xóa bỏ quá khứ chiến tranh.

Và chủ quyền quần đảo Kuril theo cách gọi của Nga hay vùng lãnh thổ phương Bắc theo cách gọi của Nhật là được xác nhận là nguyên nhân khiến Tokyo chưa thể đồng ý để ký hiệp ước hoà bình với Nga.

Tuy nhiên, theo giới phân tích, trong thời điểm hiện nay thì đó không phải là nguyên nhân duy nhất và dường như không phải là nguyên nhân quan trọng nhất khiến Tokyo gạt phắt đề xuất của người đứng đầu điện Kremlin. Mà là yếu tố Mỹ.

Rào cản Mỹ trong lịch sử giải quyết tranh chấp lãnh thổ Nga-Nhật

Ngược dòng lịch sử. “Vùng lãnh thổ phía Bắc” từng là nơi tranh chấp giữa Nga và Nhật từ thế kỷ 17, và vấn đề được giải quyết bởi Hiệp ước Shimoda ký năm 1855, xác định biên giới giữa Nga và Nhật Bản.

Theo Hiệp ước Shimoda, bốn hòn đảo của “Vùng lãnh thổ phía Bắc” gồm Shikotan, Khabomai, Iturup và Kunashir là lãnh thổ của Nhật Bản. Hiện trạng đó tồn tại trong 90 năm tiếp theo.

Tuy nhiên, tình trạng đã thay đổi vào năm 1945,  khi Liên Xô chiến thắng Nhật Bản trong Thế chiến II  và chiếm đóng bốn hòn đảo đó. Liên Xô đã trục xuất những người dân Nhật Bản sinh sống trên đó và năm 1947 thì tuyên bố chủ quyền.

Năm 1951, tại Hội nghị Hòa bình San Francisco, bàn về việc giải quyết các vấn đề thời hậu Thế chiến II, trong đó có nội dung liên quan đến số phận của các hòn đảo tại “Vùng lãnh thổ phía Bắc” của Nhật Bản.

Kết thúc hội nghị là Hiệp ước Hòa bình San Francisco đã được các bên tham dự ký kết. Nhật Bản tham gia Hội nghị và ký kết Hiệp ước Hòa bình San Francisco với tư cách là nước bại trận.

Theo Hiệp ước Hòa bình San Francisco: “Nhật Bản từ bỏ vô điều kiện mọi quyền lợi đối với quần đảo Nam Kuril hay còn gọi là Vùng lãnh thổ phía Bắc". Đây là cơ sở pháp lý cho Liên Xô - nay là Nga - khẳng địch chủ quyền với vùng lãnh thổ này.

Sao Nhat gat de xuat cua Putin ky hiep uoc hoa binh?
Quần đảo Nam Kuril tâm điểm của tranh chấp lãnh thổ Nga-Nhật

Tuy nhiên điều quan trọng là Liên Xô không ký Hiệp ước Hòa bình San Francisco vì cho rằng có nhiều quyền lợi không được như mong đợi, không tương xứng với đóng góp của Moscow vào chiến thắng phát xít - quân phiệt.

Năm 1956, Tuyên bố chung Xô - Nhật được ký kết. Theo đó, Liên Xô sẽ chuyển cho Nhật hai hòn đảo nhỏ là Shikotan và Habomai, khi nào có một hiệp định hoà bình giữa hai bên.

Đến nay vẫn chưa có một hiệp định hoà bình Nga-Nhật, bởi quan điểm của Tokyo cũng không đồng ý việc chỉ được nhận lại hai hòn đảo nhỏ và việc tranh chấp lãnh thổ Nga-Nhật luôn xoay quanh Hiệp ước Hòa bình San Francisco.

Moscow cho rằng Tokyo đã tuyên bố từ bỏ vô điều kiện quyền lợi với Nam Kuril, còn Tokyo thì cho rằng Moscow không ký Hiệp ước Hòa bình San Francisco nên không thể lấy đây làm cơ sở khẳng định chủ quyền của mình.

Điều đáng quan tâm là theo Hiệp ước Hòa bình San Francisco thì vấn đề tranh chấp chủ quyền giữa Moscow và Tokyo được quốc tế hoá, song từ đó đến nay lại luôn được xem là vấn đề song phương.

Đặc biệt, Washington là tác giả kịch bản - bảo trợ cho cả Hội nghị và Hiệp ước Hòa bình San Francisco - nhưng luôn đứng ngoài cuộc. Đây được xem là mưu đồ của Washington và thực tế này đã tạo rào cản với việc giải quyết tranh chấp Nga-Nhật.

Theo lịch sử ghi nhận, Hiệp ước Hòa bình San Francisco quy định Nhật Bản tuyên bố từ bỏ vô điều kiện quyền lợi với Nam Kuril, là do ý định của Tổng thống Mỹ Roosevelt muốn bù đắp quyền lợi cho Liên Xô khi tham gia chống Nhật.

Đây là thoả thuận riêng giữa Tổng thống Roosevelt với Tổng bí thư Stalin tại Hội nghị Yalta tháng 2/1945. Tuy nhiên, khi Chiến tranh thế giới thứ 2 kết thúc thì Chiến tranh Lạnh lại xuất hiện khiến “chiến lợi phẩm” trong Thế chiến II trở công cụ chiến lược.

Tranh chấp lãnh thổ Xô-Nhật là một trong những vấn đề được khai thác phục vụ cho Chiến tranh Lạnh Xô-Mỹ. Bởi Nhật là đồng minh của Mỹ tại Đông Bắc Á, xung đột Tokyo-Moscow đều ảnh hưởng tới chiến lược của Washington tại khu vực này.

Sao Nhat gat de xuat cua Putin ky hiep uoc hoa binh?
Tổng thống Roosevelt với nhà lãnh đạo Liên Xô Stalin tại Hội nghị Yalta

Do vậy, Washington không để cho Tokyo có thể thoả hiệp với Moscow nhằm kết thúc tranh chấp, như nhận định của ông James D. J. Brown, một chuyên gia về các vấn đề quốc tế tại Đại học Temple ở Tokyo, Nhật Bản, theo theo The Diplomat.

Những tưởng khi Chiến tranh Lạnh kết thúc thì cơ hội cho Tokyo và Moscow giải quyết tranh chấp sẽ mở ra. Song vấn đề lại không đơn giản như vậy khi Washington không hoàn toàn yên tâm với thế giới đơn cực xoay quanh trục Mỹ.

Trong trong thế giới đơn cực, thì mối nguy từ chính đồng minh lại là mối lo hàng đầu của Mỹ. Do vậy, Washington được cho là luôn tìm cách giữ các xung đột bao quanh Tokyo để kiểm toả đồng minh. Vì vậy tranh chấp lãnh thổ Nga-Nhật luôn bế tắc.