Tranh luận nóng

Danh họa Nguyễn Gia Trí và bức tranh Tết Canh Tý 1960

Thứ Bảy, 25/01/2020 08:39

(Góc nhìn văn hóa) - Nguyễn Gia Trí (1908 - 1993) là một danh họa lớn của Việt Nam, người mở ra khuynh hướng tranh sơn mài nghệ thuật đỉnh cao

Ông cũng tiên phong vẽ minh họa, biếm họa trên sách báo hồi đầu thế kỷ XX. Cách đây tròn 60 năm, vào xuân Canh Tý 1960, Nguyễn Gia Trí đã gây chấn động miền Nam bằng bức tranh biếm họa 5 con chuột đục khoét quả dưa hấu đỏ in trên bìa báo Tự Do số Tết ở Sài Gòn mà dư luận cho rằng ông nhắm vào “gia đình trị” của Tổng thống Ngô Đình Diệm chế độ Việt Nam Cộng hòa…

Danh hoa Nguyen Gia Tri va buc tranh Tet Canh Ty 1960
Họa sĩ Nguyễn Gia Trí

Tình yêu dân tộc của một tài năng xuất chúng

Nguyễn Gia Trí sinh năm 1908 ở xã Trường Yên, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây, nay thuộc Hà Nội, mất tại TP Hồ Chí Minh năm 1993. Ông được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 2012 cho 5 tác phẩm sơn mài:

“Vườn xuân Trung Nam Bắc”, “Thiếu nữ bên hoa phù dung”, “Bên đầm sen”, “Trong vườn” và “Cảnh nông thôn”. Hiện nay tên của danh họa Nguyễn Gia Trí được đặt cho một con đường ở quận Bình Thạnh, TP Hồ Chí Minh và một số tỉnh thành khác.

“Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn” là câu truyền miệng về bộ tứ họa sĩ hàng đầu thế hệ tiên phong khai sinh nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam: Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân và Trần Văn Cẩn.

Cả bốn danh họa đều học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội, trong đó Tô Ngọc Vân tốt nghiệp khóa 2, Nguyễn Tường Lân khóa 4, Nguyễn Gia Trí và Trần Văn Cẩn khóa 7.

Thực ra ban đầu Nguyễn Gia Trí học khóa 4 (1928 - 1933) cùng Nguyễn Tường Lân nhưng rồi vì hoàn cảnh riêng phải bỏ dở, sau đó mới quay lại học tốt nghiệp khóa VII (1931 - 1936) cùng với Trần Văn Cẩn.

Họa sĩ Nguyễn Gia Trí là người ít nói, ăn mặc giản dị, thoải mái, vui tính, dễ gần. Nhưng trong công việc ông rất khó tính, tập trung, chăm chút từng nét vẽ, cách phối màu.

Khởi đầu vẽ bằng chất liệu sơn dầu, nhưng ngay sau đó Nguyễn Gia Trí tìm cho mình con đường sáng tạo riêng khi chuyển sang sơn mài và nhanh chóng tạo phong cách riêng, mở ra khuynh hướng nghệ thuật mới cho một chất liệu tranh truyền thống của dân tộc.

Năm 1939, Nguyễn Gia Trí đã tổ chức cuộc triển lãm tranh sơn mài cá nhân đầu tiên tại Hà Nội gây ngạc nhiên và tạo tiếng vang lớn trong giới mỹ thuật lẫn dư luận, khi bất ngờ trưng bày những tác phẩm sơn mài độc đáo bằng kỹ thuật sáng tạo mới mẻ riêng biệt.

Từ dấu ấn đặc biệt ở cuộc triển lãm cá nhân đầu tiên ở Hà Nội, họa sĩ Nguyễn Gia Trí đã dành cả đời để tìm tòi, khám phá, sáng tạo, phát triển nghệ thuật tranh sơn mài lên đỉnh cao bằng những tuyệt tác sắc màu táo bạo, bay bướm, lộng lẫy, độc đáo, mẫu mực.

Tranh sơn mài của Nguyễn Gia Trí kết tinh từ tình yêu, tâm huyết, khát vọng cách tân nghệ thuật dân tộc với trí tuệ dung hòa hai dòng văn hóa Đông Tây bằng kỹ thuật điêu luyện của một tài năng xuất chúng, tạo nên ngôn ngữ hội họa riêng biệt vừa thực vừa ảo, góp phần làm rạng danh nền mỹ thuật Việt Nam trên thế giới.

Biến sơn ta thành kỹ thuật sơn mài đỉnh cao, khẳng định tầm quan trọng của chất liệu này trong nền mỹ thuật dân tộc hiện đại, chủ đề tranh Nguyễn Gia Trí cũng rất thân thuộc với người Việt Nam.

Đó là phong cảnh thiên nhiên, núi đồi, sông suối, cây cỏ. Đó là cảnh sắc, đình chùa, phong tục, tập quán, đời sống sinh hoạt hàng ngày của làng quê. Đó là những thiếu nữ duyên dáng, thơ mộng trong tà áo dài trẩy hội, vui xuân, chơi tết.

Vào thập niên 1960 - 1970 có lúc Nguyễn Gia Trí chuyển hướng sang vẽ tranh trừu tượng, nhưng cuối đời ông lại quay trở về với nguồn cảm hứng vừa lãng mạn vừa hiện thực của văn hóa Việt mà ông theo đuổi từ thời trẻ.

Một trong những tác phẩm ấn tượng nhất biểu hiện tài năng tạo hình và diễn tả sơn mài đạt đến đỉnh cao của họa sĩ Nguyễn Gia Trí là bức bình phong hai mặt Thiếu nữ trong vườn và Phong cảnh hiện thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Tác phẩm này gồm 8 tấm ghép lại thành bình phong hình chữ nhật có kích thước 159 x 400cm. Mặt thứ nhất của bình phong là tranh Thiếu nữ trong vườn, còn mặt thứ hai là tranh Phong cảnh mà thường được gọi Dọc mùng.

Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Bùi Thị Thanh Mai, bức tranh Thiếu nữ trong vườn đậm chất cao sang và trang nhã, với tinh thần thư nhàn toát lên từ sự hòa quyện giữa con người và thiên nhiên cảnh vật, hấp dẫn người thưởng lãm bởi thế giới sơn mài huyền ảo của Nguyễn Gia Trí.

Ngược lại, bức tranh Phong cảnh diễn tả cây dọc mùng bằng nét vẽ khỏe khoắn, với những mảng vỏ trứng lung linh kết hợp với sắc đỏ của son, ánh rực rỡ của vàng, độ sâu thắm của sơn then và cánh gián, hiện lên phong cảnh nông thôn Bắc Bộ đẹp lộng lẫy và sâu thẳm. Khóm cây dọc mùng bình dị trở nên sang quý lạ thường.

Danh hoa Nguyen Gia Tri va buc tranh Tet Canh Ty 1960
Bức tranh biếm họa 5 con chuột ăn quả dưa hấu của họa sĩ Nguyễn Gia Trí in trên bìa báo Tự Do số Tết Canh Tý 1960 ở Sài Gòn

Bức tranh 5 con chuột gây chấn động xuân Canh Tý 1960

Sinh thời, các cây bút lão thành từng sống và viết ở Sài Gòn trước ngày đất nước thống nhất năm 1975 như Sơn Nam, Kiên Giang, Ngọc Linh, Nguyên Hùng, Phan Nghị… hay kể lại những chuyện hậu trường làm báo tết.

Trong đó có chuyện tòa soạn báo Tự Do do ông Phạm Việt Tuyền làm chủ nhiệm đã bị cảnh sát ập vào kiểm tra, tịch thu số báo xuân năm Canh Tý 1960 dưới thời chính quyền Tổng thống Ngô Đình Diệm.

Theo thông lệ, cứ từ đầu đến giữa tháng Chạp âm lịch thì các tòa soạn phát hành số báo đặc biệt để mừng xuân đón tết chào năm mới. Trên trang bìa số xuân của báo Tự Do năm Canh Tý 1960 là bức tranh vẽ 5 con chuột đang ăn quả dưa hấu.

Con chuột là một trong 12 con giáp. Năm Tý vẽ chuột là chuyện bình thường như thói quen làng báo Việt từ trước đến nay.

Thế nhưng báo xuân phát hành được gần 20 ngày, bỗng vào mùng 5 Tết xe cảnh sát hú còi ập tới trụ sở báo Tự Do lùng sục, đập phá và đọc lệnh tịch thu toàn bộ báo xuân lẫn những số báo còn lại trong tòa soạn.

Chuyện gì xảy ra với báo Tự Do xuân Canh Tý 1960? Theo tin hành lang, có kẻ mách lẻo “tham mưu” tâng công với lãnh đạo cao cấp chính quyền Sài Gòn rằng 5 con chuột đang ăn quả dưa hấu ám chỉ 5 anh em gia đình trị họ Ngô đang đục khoét đất nước.

Nếu lật ngược bức tranh, theo đường viền màu vàng của vỏ trái dưa, tùy theo hình dung của mỗi người sẽ thấy hiện lên hình ảnh bản đồ Việt Nam, hoặc riêng miền Nam đang dưới chế độ quản lý của nền Đệ nhất Cộng hòa do Tổng thống Ngô Đình Diệm lãnh đạo.

Và 5 con chuột trong tranh tượng trưng cho 5 anh em gia đình họ Ngô: Ngô Ðình Thục, Ngô Ðình Diệm, Ngô Ðình Nhu, Trần Lệ Xuân và Ngô Ðình Cẩn.

Có ý kiến cho rằng 5 con chuột ấy ám chỉ toàn anh em ruột nhà họ Ngô, không có bà Trần Lệ Xuân vợ Cố vấn Ngô Đình Nhu, mà thay vào đó là người em út Ngô Đình Luyện đang làm đại sứ ở phương Tây.

Tuy nhiên, mọi suy đoán đều không có chứng cứ, bởi bức tranh 5 con chuột ăn quả dưa hấu đơn thuần cũng chỉ là một tác phẩm nghệ thuật. Năm Tý vẽ tranh chuột hay nói về chuột để mua vui là theo lệ thường của báo chí.

Chính quyền Sài Gòn cũng chẳng có văn bản nào kết luận báo Tự Do vi phạm vì bức tranh. Chỉ có điều, sự giận dữ của anh em họ Ngô thể hiện qua việc ra lệnh cho cấp dưới lục soát, đập phá trụ sở, tịch thu báo Tự Do và truy tìm tác giả bức tranh đã cho thấy họ tự nhận mình là 5 con chuột mà dư luận đang bàn tán.

Một điều bất thường khác là bức tranh 5 con chuột ăn dưa hấu trên bìa báo xuân Tự Do không có tên tác giả. Và bấy giờ có hai họa sĩ nằm trong vòng nghi vấn là Nguyễn Gia Trí và Phạm Tăng.

Hai ông đều là bậc tài danh xuất thân từ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội rồi vào sống ở Sài Gòn và là bạn thân của nhau, dù Phạm Tăng nhỏ hơn Nguyễn Gia Trí tới khoảng 16 tuổi.

Lúc ông Phạm Việt Tuyền cho ra tờ báo Tự Do ở Sài Gòn sau năm 1954 thì họa sĩ Phạm Tăng là một trong những thành viên ban biên tập và thường xuyên vẽ hí họa cho báo, còn họa sĩ Nguyễn Gia Trí cộng tác thi thoảng vẽ vài bức tranh nhưng không ký tên.

Khi xảy ra sự cố báo xuân Tự Do năm Canh Tý 1960 thì Phạm Tăng đang du học bên Ý và không còn vẽ cho báo này. Và qua nhiều nguồn tin xác tín khác nhau, tác giả bức biếm họa 5 con chuột ấy chính là Nguyễn Gia Trí bấy giờ đang sống ở Sài Gòn.

Không chỉ là nghệ sĩ tạo hình, Nguyễn Gia Trí còn là một người yêu nước, từng hoạt động cách mạng và bị chính quyền thực dân Pháp bắt đày lên Sơn La.

Ông có mối quan hệ thân thiết với nhà văn Nhất Linh, tức Nguyễn Tường Tam từ thời bắt đầu làm báo Phong Hóa ở Hà Nội đầu thập niên 1930, rồi cùng hoạt động chống Pháp cứu nước. Khi vào Sài Gòn, hai ông Nguyễn Gia Trí và Nhất Linh đều bất mãn, chống đối chính quyền Tổng thống Ngô Đình Diệm.

Đó là lý do dẫn tới cái chết uất ức của nhà văn Nhất Linh cũng như sự xuất hiện bức tranh gây chấn động dư luận của họa sĩ Nguyễn Gia Trí trên báo Tự Do xuân Canh Tý 1960.

Trong hoàn cảnh khắc nghiệt của miền Nam lúc ấy, bức biếm họa là hành động dũng cảm của một nghệ sĩ lớn mang tinh thần yêu nước, bằng vũ khí nghệ thuật góp phần dẫn tới sự sụp đổ của chính quyền gia đình trị họ Ngô, hướng tới sự thống nhất non sông đất nước!

Về bức bình phong sơn mài hai mặt Thiếu nữ trong vườn và Phong cảnh của họa sĩ Nguyễn Gia Trí, được xem là bảo vật quốc gia, PSG.TS Bùi Thị Thanh Mai nhận xét:

“Mỗi tranh là một tác phẩm hội họa độc lập nhưng hợp lại thành tổng thể thống nhất về phong cách nghệ thuật đặc trưng của Nguyễn Gia Trí. Đó là bố cục chặt chẽ, hình mảng chọn lọc, chi tiết tinh tế, màu sắc đằm thắm và đậm chất lãng mạn, mộng mơ.

Bình phong nằm trong số những tác phẩm sơn mài lớn được Nguyễn Gia Trí sáng tác ở thập niên 40 của thế kỷ XX - giai đoạn ông chuyên sáng tác về phong cảnh và thiếu nữ.

Thiếu nữ trong vườn và Phong cảnh là sự kết hợp hài hòa giữa lối tạo hình hiện đại phương Tây và tinh thần thẩm mỹ Á Đông, được thể hiện bằng chất liệu sơn của Việt Nam kết hợp với vỏ trứng, vàng, bạc, son, vừa lộng lẫy sang trọng, vừa lung linh sâu thắm”.

Hoàng Thủy