Tranh luận nóng

Những bước gió trong trường ca của Phan Hoàng

Thứ Tư, 13/12/2017 15:20

(Góc nhìn văn hóa) - Bước gió truyền kỳ của Phan Hoàng (NXB Hội Nhà văn 2016) là trường ca trữ tình hiện đại, đậm chất suy tưởng.

Nhịp thơ nhanh, ngôn từ ngắn gọn, cô đọng cùng thủ pháp cận cảnh trong điện ảnh, dồn nén về mặt thời gian và không gian, âm thanh và hình ảnh sắc nét đã giúp nhà thơ dựng lại được khí thế hào hùng, gan dạ, sẵn sàng xông pha của người dân nhưng đồng thời cũng chớp lại những khoảnh khắc bi tráng đầy đầy máu và nước mắt hết sức chân thực, rõ nét.

Quá trình mở mang bờ cõi, chinh phục các vùng đất mang ý nghĩa chiến lược quan trọng. Trên tinh thần chính nghĩa của cuộc Nam tiến, Phan Hoàng tự hào với công lao của biết bao bậc tiền nhân trong hành trình đi mở cõi từ thuở Lạc Long Quân và Âu cơ khai sơn phá thạch; những giọt nước mắt của công chúa Huyền Trân khi bị gả cho vua Chế Mân của Chiêm Thành để thực hiện thoả thuận ngoại giao mang tính chiến lược; Lê Thánh Tôn “phất cờ mở rộng biên cương Tổ quốc”; Nguyễn Hoàng, người tiên phong mở mang bờ cõi đất nước xuống phía nam; Lương Văn Chánh, mở mang bờ cõi vùng đất Phú Yên; Nguyễn Hữu Cảnh, người có công mở cõi phương Nam... “Từ độ mang gươm đi mở cõi” (Huỳnh Văn Nghệ) ấy đã dựng nên một phương Nam ngày càng lớn mạnh, cường thịnh:

gió dâng lên dòng sông chín khúc hoá rồng cuồn cuộn ước mơ

gió dâng lên những cánh đồng cò bay rã cánh hoá thành phù sa

gió dâng lên bao xóm làng trù phú như bầu sữa mẹ mới sinh con

gió dâng lên những thành phố trẻ năng động lớn nhanh Phù Đổng

gió dâng lên những cái tên chân chất gần gũi quê mùa

Bà Rịa, Đồng Nai, Sài Gòn, Tây Ninh, Long An, Bến Tre, Cần Thơ, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau… đẹp như tục ngữ ca dao

Củ Chi, Nhà Bè, Cần Giờ, Bến Lức, Mỹ Tho, Gò Công, Ô Môn,

Cái Mơn, Cái Bè, Cái Răng, Cái Nước, Cái Vồn,… ngây ngô bình dị như cổ tích

Ở đoạn thơ trên, gió được nhân cách hoá, trở thành chủ thể khi Phan Hoàng kết hợp thành cụm từ “gió dâng lên”. Gió hoàn toàn chủ động khi đóng vai trò là người bày biện những món quà vô giá mang đến một không gian bao la, mênh mông, rộng mở ngập tràn sức sống, đẹp tươi. Bên cạnh đó, hình thức điệp, liệt kê còn thể hiện rõ sự trân trọng và lòng ngưỡng vọng của tác giả trước những thành quả mà cha ông ta đã bao đời gây dựng nên.

Đoạn thơ khác, gió kết hợp với các danh từ riêng dựng nên một không gian gợi nhiều ý nghĩa. Các địa danh nổi tiếng, từng là căn cứ địa cách mạng, ghi dấu những chiến công vang dội nhưng cũng chất chứa bao nỗi thương đau, nuối tiếc trước những con người đã hy sinh xương máu nơi đây, theo đường gió bay, “ào ạt từ mọi ngả đường oai hùng lịch sử”, “từ mọi nẻo đường Tổ quốc” dấu ấn ám ảnh về một thời rực lửa: gió Hát Giang/ gió Bạch Đằng/ gió Như Nguyệt/ gió và gió…/ gió Diên Hồng/ gió Chương Dương/ gió Hàm Tử/ gió Chi Lăng/ gió Đống Đa/ gió Rạch Gầm/ gió và gió…/ gió La Ngà/ gió Đông Khê/ gió An Khê/ gió Mộc Hoá/ gió Điện Biên/ gió và gió…/ gió Trường Sơn/ gió Hoàng Sa/ gió Sài Gòn/ gió Tây Ninh/ gió Lạng Sơn/ gió Trường Sa.

Đoạn thơ ngập tràn gió, mở ra một không gian mênh mông đầy gió. Nhưng ở đây, gió không còn là một hiện tượng tự nhiên vô hình nữa, gió đã trở thành đối tượng hữu hình, hoá thân vào từng vùng đất, chỉ nơi/không gian bộc lộ, giãi bày tâm trạng của thi sĩ và danh từ riêng không đơn thuần chỉ gọi tên địa danh mà đã trở thành một phương tiện nghệ thuật, truyền tải những cảm xúc vô biên, lòng tự hào về những địa danh, những con sông đã đi vào huyền thoại, trầm mặc, uy linh toả khắp mọi miền.

Đến khi Phan Hoàng khẳng định “ngọn gió tim ta” thì lúc này “gió” đã mang hơi thở, tiếng nói, trái tim của nhà thơ. Gió-tim ấy như áng mây bay phiêu du, như ngọn sóng trùng điệp trào dâng, rong ruổi, tự do tận hưởng đắm say những vẻ đẹp của thiên nhiên và con người trên mảnh đất “cong cong chữ S” với một tình yêu vô bờ bến:

Ngọn gió tim ta tự do dọc ngang những con đường

trên đất nước mang hình nhớ thương cong cong chữ S,

đường không mang hình rồng tiên

đường biển mang hình phụ tử

đường núi mang hình vọng phu

đường lòng người mang hình nhân văn nghĩa khí.

Trong trường ca này, giọng điệu Chất vấn thói quen(2) không giữ vai trò chủ đạo nhưng vẫn làm nên những “nốt âm”, nốt trầm nhức nhói, tái tê:

- Gió ơi, đất trời cao rộng bốn phương,

bay đường nào con người bớt khổ đau?

bay đường nào con người bớt nghèo đói?

bay đường nào con người bớt phản trắc?

bay đường nào con người tin được nhau?