Tranh luận nóng

Đường độc đạo vẫn làm BOT: Nút thắt minh bạch

Thứ Ba, 10/09/2019 07:41

(Doanh nghiệp) - Trong điều kiện khó khăn, chưa có nguồn đầu tư thì có thể kêu gọi tư nhân trên nguyên tắc thỏa thuận, lấy ý kiến rộng rãi từ người dân.

Chia sẻ của Thứ trưởng Bộ GTVT Lê Đình Thọ về BOT đang gây nhiều chú ý. Theo đó, ông có tâm sự rằng, xây dựng các dự án theo hình thức BOT đang gặp nhiều khó khăn, nhất là quan điểm không làm BOT trên đường độc đạo. Ông cho biết, nguyên tắc là đúng nhưng nếu không làm BOT thì ngân sách không thể tải nổi. Ngược lại, làm BOT trên đường độc đạo lại khó có thể bảo đảm được công bằng tuyệt đối. Nhà nước cần người dân chia sẻ.

Duong doc dao van lam BOT: Nut that minh bach
1 dự án BOT trên đường độc đạo bị dừng. Ảnh: Thời báo doanh nhân

Bày tỏ quan điểm về việc này, ông Hoàng Văn Cường - ĐBQH đoàn Hà Nội - khẳng định, trách nhiệm tổ chức thực hiện đầu tư xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ công cộng trước hết thuộc về hoạt động đầu tư công của Nhà nước.

Tuy nhiên, trong bối cảnh vốn đầu tư từ ngân sách Nhà nước (NSNN) thiếu nhưng chúng ta lại mong muốn để được sử dụng một dịch vụ có chất lượng tốt hơn, tiện lợi hơn và sẵn sàng chi trả cho dịch vụ đó một mức chi phí hợp lý thì phương thức hợp tác công - tư (PPP) là công cụ hữu hiệu để thu hút vốn từ khu vực tư nhân bổ sung vào nguồn vốn đầu tư từ ngân sách, đồng thời là phương thức góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư, nâng cao chất lượng các dịch vụ công.

Đây là phương thức đầu tư hợp lý để sớm có một hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại, đồng bộ, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Vấn đề là khi thực hiện kêu gọi đầu tư từ xã hội phải thật công khai, minh bạch.

Muốn vậy, trước hết phải xác định thật rõ trách nhiệm phục vụ và quyền được lựa chọn của người dân.

Ông Cường nhắc lại, đầu tư phát triển hạ tầng giao thông là đầu tư công mà Nhà nước có trách nhiệm cung cấp, đáp ứng nhu cầu đi lại cho người dân. Đáp ứng hạ tầng giao thông tối thiểu đủ đáp ứng yêu cầu cho người dân đi lại là nhu cầu thiết yếu, người dân không phải trả tiền. Cũng giống việc làm nhà phải có đường đi vậy.

Ngược lại, trong trường hợp người dân có mong muốn được sử dụng một dịch vụ tốt hơn và sẵn sàng trả tiền cho dịch vụ đó thì Nhà nước có thể kêu gọi tư nhân góp vốn cùng hợp tác đầu tư. Kêu gọi nguồn vốn tư nhân trong trường hợp này không chỉ hướng tới mục tiêu cung cấp cho người dân một dịch vụ tốt nhất với mức giá hợp lý mà còn nhằm tối ưu hóa giá trị, hiệu quả của dự án đầu tư công.

Như vậy, Nhà nước có trách nhiệm cung cấp một dịch vụ hạ tầng thiết yếu, đáp ứng nhu cầu đi lại tối thiểu cho người dân. Người dân có quyền lựa chọn hoặc sử dụng dịch vụ công tối thiểu do nhà nước cung cấp miễn phí hoặc là lựa chọn sử dụng một dịch vụ tốt hơn với mức chi phí cao hơn theo hình thức hợp tác công tư.

Từ thực tế trên, đã nảy sinh tranh cãi có làm BOT trên các tuyến đường độc đạo hay không?

Theo ông Cường, có sự tranh cãi này là vì những tuyến đường độc đạo là những đường quốc lộ, những đường giao thông huyết mạch của quốc gia đã tồn tại, được xây dựng, duy tu bằng tiền đóng góp của người dân.

Đầu tư BOT trên đường độc đạo theo kiểu chia đoạn cải tạo, nâng cấp trải nhựa rồi thu tiền như đường mới, hay làm đường một đoạn nhưng thu phí toàn tuyến như BOT Cai Lậy, BOT Lương Sơn - Hòa Bình... là xâm phạm lợi ích, là tước đi quyền sử dụng của người dân đối với một tiện ích vốn thuộc về họ. Người dân phản ứng, bức xúc chính vì lẽ đó. Sự nhập nhèm giữa việc phải đáp ứng nhu cầu sử dụng thiết yếu với việc cung cấp một dịch vụ có chất lượng cao hơn, tiện ích hơn là nguyên nhân gây tranh cãi, gây xung đột tại một số trạm BOT vừa qua.
 
Thực tế ghi nhận ở những trạm BOT được đầu tư hoàn toàn mới như tuyến cao tốc Ninh Bình – Cầu Rẽ hay đường cao tốc Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh đang được người dân đón nhận và họ sẵn sàng chấp nhận trả tiền, thậm chí mất phí cao để được sử dụng một dịch vụ có chất lượng, tốc độ cao. Như vậy, sự phản ứng của người dân tại một số trạm BOT không phải là mức phí, giá phí mà mong muốn được minh bạch, rõ ràng, ai sử dụng tuyến đường nào thì chỉ phải đóng tiền sử dụng tuyến đường đó. Sử dụng dịch vụ thế nào thì đóng tiền tương ứng với chất lượng dịch vụ đó.

Ông Cường cho rằng, mong muốn của người dân khi chờ đợi một dự án đầu tư theo hình thức BOT đó phải là một sản phẩm mới, thỏa mãn được yêu cầu, đúng với mong muốn lựa chọn của họ.

Nếu BOT là một dịch vụ họ không mong muốn, không có nhu cầu sử dụng nhưng vẫn phải dùng, phải trả tiền thì đương nhiên sẽ phản ứng.

Trong trường hợp những tuyến đường độc đạo là duy nhất đã bị xuống cấp, cần đầu tư nâng cấp, cải tạo nhưng ngân sách chưa đáp ứng được thì phải làm thế nào?

Với trường hợp này, ông Cường cho rằng phải có được sự đồng thuận từ người dân. Về nguyên tắc ngân sách vẫn phải làm nhưng trong điều kiện ngân sách khó khăn, chưa thể có nguồn đầu tư thì có thể tính tới phương án kêu gọi nguồn đầu tư xã hội trên nguyên tắc thỏa thuận, lấy ý kiến rộng rãi từ người dân.

Người dân chấp nhận đi đường xấu, chất lượng kém, đợi khi nào có tiền ngân sách thì đầu tư sửa chữa, nâng cấp, mở rộng, hay chấp nhận trả phí để được sử dụng ngay một dịch vụ tốt hơn, an toàn hơn thông qua kêu gọi đầu tư BOT. Lựa chọn nào cũng phải trên nguyên tắc thỏa thuận và được người dân ủng hộ.

Như đã nói, người dân không phản đối BOT nhưng làm dự án BOT phải bình đẳng, công khai, minh bạch.

Ông Cường nêu ví dụ xây cầu với đi phà. Vị đại biểu này cho biết, trước đây chưa có cầu người dân qua sông bằng phà. Khi xây cầu, người dân bỏ phà chọn đi cầu. Đơn giản khi cân nhắc giữa lợi ích được hưởng với khoản tiền chi trả người dân nhận thấy đi cầu tiện hơn, nhanh hơn, an toàn hơn thì sẽ bỏ phà để đi cầu dù phải mất thêm tiền.

Một vấn đề khác cũng được vị đại biểu chỉ ra là, việc kêu gọi đầu tư theo hình thức hợp tác công tư phải đảm bảo nguyên tắc chia sẻ lợi ích và rủi ro. Lợi ích của Nhà nước là không phải bỏ tiền ngân sách nhưng vẫn cung cấp được cho người dân dịch vụ có chất lượng tốt hơn.

Lợi ích của nhà đầu tư tư nhân là kiếm được lợi nhuận theo định mức cam kết từ hoạt động đầu tư. Bên cạnh lợi ích thì các nguy cơ phải đối diện với rủi ro như: lượng xe qua lại thấp, khả năng thu hồi vốn khó... cũng phải được chia sẻ giữa nhà nước và nhà đầu tư tư nhân.

Trong trường hợp đó, vai trò điều phối, tính toán của nhà nước là rất quan trọng nhằm vừa bảo đảm được quyền lợi cho người dân nhưng cũng đồng thời vẫn bảo đảm không để nhà đầu tư chịu thiệt. Phương án tính toán thế nào? Cần phải bù đắp ra sao cũng đòi rất công khai, minh bạch, rõ ràng, không đẩy rủi ro này cho một mình người dân phải gánh chịu.

Tuy nhiên, dễ thấy phương án xử lý phổ biến thời gian qua là ngay lập tức nhà đầu tư sẽ tăng phí, nâng giá, kéo dài thời gian thu phí, thu phí kiểu tận thu để thu hồi vốn gây bức xúc, người dân phản đối. Đây là lỗ hổng trong công tác quản lý BOT cần phải sớm khắc phục.
 
Điều cơ bản nhất là phải rõ ràng, minh bạch các khoản Nhà nước phải bỏ ra và phần nhà đầu tư tham gia vào bao gồm từ khối lượng công việc cụ thể, chi phí vốn góp đầu tư trên cơ sở đó sẽ tính toán được phương án thu phí và thời gian thu phí cụ thể. Việc lựa chọn nhà thầu phải trên nguyên tắc đấu thầu công khai, nhà thầu được chọn phải là nhà thầu đưa ra mức giá rẻ nhất nhưng vẫn cam kết cung cấp một dịch vụ có chất lượng tốt nhất.

Qua đây, ông Cường cho rằng để chọn một nhà đầu tư xây dựng một dự án BOT hoàn toàn mới khó khăn một lần thì việc lựa chọn được nhà đầu tư BOT trên tuyến đường độc đạo đòi hỏi khó khăn, chặt chẽ hơn gấp nhiều lần. Bởi lẽ, làm BOT trên đường mới là dựa trên nguyên tắc lựa chọn, dân thích thì đi, không thích thì thôi. Nhà đầu tư quản lý, vận hành tốt thì khả năng thu hồi vốn nhanh, làm không tốt, khả năng thu hồi vốn chậm, làm giảm lợi nhuận của nhà đầu tư.

Trong khi kêu gọi đầu tư BOT trên đường độc đạo lại dựa trên thỏa thuận. Dó đó, cần thực hiện giống như việc nhà nước bỏ tiền thuê nhà đầu tư thực hiện dự án cải tạo và thu phí để bù đặp lại phần vốn bỏ ra trong lúc nhà nước chưa có ngân sách thanh toán. Khi ngân sách có đủ khả năng thanh toán phần chi phí còn lại cho nhà đầu tư thì nhà đầu tư trả lại đường cho người dân sử dụng miễn phí.

Ông Cường cho rằng, nếu làm được như vậy thì dù làm BOT trên đường mới hay BOT trên đường độc đạo người dân cũng không phản đối. Việc người dân phản đối là sự nhập nhèm, không rõ ràng, không biết nhà đầu tư đầu tư cái gì, cơ sở nào định giá mức giá, mức phí và thời gian thu phí đó? Việc người dân phản ứng là do thiếu sự đồng thuận, là bị ép buộc phải sử dụng một dịch vụ mà người dân không có hoặc chưa có nhu cầu sử dụng.

Ông Cường nhấn mạnh, vai trò của người dân trong việc thực hiện các dự án BOT rất quan trọng, nếu chưa giải quyết được các mâu thuẫn trên thì kêu gọi BOT ở dự án nào cũng có nguy cơ phải đối diện với những bất ổn trong điều hành, quản lý, gây ảnh hưởng, thiệt hại cho cả nhà đầu tư, ngân sách và cả an ninh trật tự xã hội, tạo ra những bức xúc, căng thẳng không cần thiết.

Nếu như vậy, mục tiêu thu hút BOT nhằm giảm gánh nặng cho ngân sách nhưng sẽ có nguy cơ tạo ra những gánh nặng khác, vừa không đạt được mục tiêu vừa khó được chấp nhận.

Đường độc đạo vẫn phải làm BOT?

Người dân phản ứng vì tính minh bạch của BOT

ĐBQH Bùi Văn Xuyền (Thái Bình): Dư luận phản ứng không phải vì làm BOT mà là tính minh bạch trong quá trình thực hiện dự án BOT chưa cao.

Phải làm rõ giá trị nhà nước đã đầu tư, xây dựng, cải tạo, chi phí GPMB là bao nhiêu? Phần còn lại nhà đầu tư bỏ ra là bao nhiêu? Nếu công khai, minh bạch mọi thông tin, người dân giám sát, chắc chắn người dân sẽ ủng hộ.

Hiện đang Chính phủ đang xây dựng Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), chính phủ đã trình và Quốc hội đang thẩm tra.

Mục đích xây dựng luật PPP là kỳ vọng những vướng mắc trong các hình thức đầu tư BT, BOT... sẽ được giải quyết.

Trên cơ sở đó cũng sẽ làm rõ các mối quan hệ giữa các bên trong các loại hình đầu tư. Theo đó, trách nhiệm của nhà nước, trách nhiệm của xã hội, trách nhiệm của nhà đầu tư trong thực hiện các hợp đồng BOT sẽ được làm rõ.

Điều quan trọng nhất là phải công khai, minh bạch, hợp tác công - tư phải bảo đảm không bị thất thoát ngân sách và phải bảo đảm được hiệu quả.

 Hoài An