Tranh luận nóng

Xung đột Nagorno-Karabakh và chiến lược Caucasus của Israel

Thứ Hai, 21/12/2020 07:20

(Quan hệ quốc tế) - Israel phải xây dựng quan hệ cân bằng với cả Azerbaijan và Armenia, ngăn chặn các đối thủ Nga, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ giành được chỗ đứng trong khu vực.

Xung đột Nagorno-Karabakh có liên quan gì đến Israel?

Mới đây, tác giả Dmitri Shufutinsky - Thạc sĩ tốt nghiệp Đại học Arcadia về Giải quyết Xung đột và Hòa bình Quốc tế, hiện đang là một quân nhân Israel, phục vụ trong Lữ đoàn Givati ​​theo chương trình Garin Tzabar, đã có một bài viết trên Tạp chí BESA số 1.849, về sự cần thiết phải thay đổi chiến lược của Israel ở Caucasus.

Theo Dmitri Shufutinsky, các cuộc đụng độ gần đây trên khu vực tranh chấp Artsakh/Nagorno-Karabakh ở nam Caucasus đang đe dọa bắt đầu một cuộc chiến mới giữa Armenia và Azerbaijan.

Giống như nhiều cuộc tranh chấp lãnh thổ ở châu Phi và Trung Đông, cuộc tranh chấp này bắt đầu bằng việc Liên Xô vẽ ra biên giới của các nước thành viên và những cam kết, sản phẩm của chiến thuật của Josef Stalin, bị phá vỡ sau khi Liên bang Xô viết sụp đổ.

Điều này đã khiến Armenia phụ thuộc vào sự hỗ trợ quân sự của Nga và một số căn cứ quân sự lớn nhất của Nga đều nằm ở quốc gia này.

Tehran cũng ủng hộ Yerevan (ở mức độ thấp hơn) vì ba lý do chính: Lo ngại về chủ nghĩa ly khai của người Azeri (Azerbaijan) tại Iran, cộng đồng người Armenia đáng kể ở đất nước và ảnh hưởng của Thổ Nhĩ Kỳ ở Caucasus.

Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ đang tìm cách tăng cường ảnh hưởng của mình ở Baku để chống lại Armenia của họ, đồng thời đặt các chiến binh thánh chiến Sunni ở biên giới của "những kẻ thù tự do" của Nga và Iran.

Ông Dmitri Shufutinsky nhận định, tất cả những điều này là dấu hiệu báo trước cho Israel và đặt ra cho Nhà nước Do Thái một thách thức khó khăn. Người Do Thái có sự đồng cảm với người Armenia, nhưng mối quan hệ của Tel Avip với Baku cũng rất quan trọng đối với an ninh khu vực và Israel. Do đó, đất nước phải có một chiến lược Caucasus được điều chỉnh và thậm chí đổi mới trong phần còn lại của thế kỷ 21.

Theo ông, Israel phải duy trì mối quan hệ lịch sử sâu sắc với Azerbaijan, nhưng người Do Thái cũng có sự đồng cảm với người Armenia. Do đó, Tel Avip phải tìm kiếm một vai trò lớn hơn trong khu vực để làm trung gian hòa bình, ngăn chặn các đối thủ Nga, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ giành được chỗ đứng trong khu vực.

Xung dot Nagorno-Karabakh va chien luoc Caucasus cua Israel
Xung đột Nagorno-Karabakh ở nam Caucasus có ảnh hưởng lớn đến Israel?

Nghịch cảnh của hai dân tộc lẽ ra phải  là đồng minh

Dân tộc Do Thái và người Armenia có nhiều điểm chung. Cả hai đều bị tấn công diệt chủng [người Israel bị Đức Quốc xã và người Armenia bị Thổ Nhĩ Kỳ] vào đầu thế kỷ 20 vì sắc tộc và đức tin của họ.

Năm 1915, vào đỉnh điểm của Thế chiến I, những người theo đạo Thiên chúa Armenia, cùng với những người theo chủ nghĩa chuyên chính là người Assyria và Hy Lạp, đã bị tàn sát trong một hành động diệt chủng của Đế chế Ottoman Hồi giáo.

Trong Thế chiến thứ hai, người Do Thái là nạn nhân của chế độ diệt chủng do Đức Quốc xã gây ra.

Ngoài lịch sử diệt chủng và đàn áp chung của họ, người Do Thái và người Armenia cũng chia sẻ nhiều ngành nghề giống nhau vì cùng một lý do: họ thường bị hạn chế kinh doanh hoặc các công việc liên quan đến thương nhân do sự phân biệt đối xử trong các xã hội đa số theo đạo Hồi hoặc châu Âu.

Sau những cuộc đấu tranh lâu dài, cả hai dân tộc cuối cùng đã giành lại được chủ quyền đối với quê hương bản địa của họ, và cuộc xung đột về Artsakh/Nagorno-Karabakh phần nào gợi nhớ đến cuộc xung đột của Israel với người Palestine ở Bờ Tây.

Theo luật pháp quốc tế, Armenia và Israel lần lượt được chia lãnh thổ ở phần đất của người Palestine Ả Rập và người Azeris.

Nhưng những vùng đất khác được đề cập về mặt lịch sử là cốt lõi của cả nền văn minh Do Thái và Armenia trước các chiến dịch thanh lọc sắc tộc, định cư của người nước ngoài và chiến thuật chia để trị của các cường quốc thuộc địa. Các cuộc đàm phán đã nhiều lần đi vào ngõ cụt và xung đột bạo lực trên cả hai khu vực tranh chấp là điều thường xuyên xảy ra.

Đáng buồn thay, lịch sử đã ngăn cấm hai quốc gia đồng cảnh ngộ trước những gì lẽ ra là một liên minh tự nhiên.

Xung dot Nagorno-Karabakh va chien luoc Caucasus cua Israel
Người Israel và Armenia có sự đồng cảm nhất định về lịch sử dân tộc

Armenia bị tách khỏi phần lớn khu vực và phụ thuộc thương mại và kinh tế vào Nga, Iran. Tương tự, do xung đột Ả Rập-Israel và “liên minh các vùng ngoại vi”, Tel Avip đã có một liên minh lịch sử với Ankara - kẻ thù không đội trời chung của Yerevan, và do đó, từ chối công nhận “Cuộc diệt chủng người Armenia” [của Thổ Nhĩ Kỳ].

Mối quan hệ của Yerevan với Tehran và của Tel Avip với Ankara đã tạo ra bầu không khí không tin tưởng giữa hai đất nước cùng cảnh ngộ. Armenia đã liên tục bỏ phiếu ủng hộ người Palestine tại Liên Hợp Quốc và nhiều người Armenia ở các nước Ả Rập đã ủng hộ “cuộc kháng chiến” chống lại Israel.

Vì sao Israel trở thành đồng minh Azerbaijan?

Trong lịch sử, người Do Thái ít phải đối mặt với chủ nghĩa bài Do Thái ở Azerbaijan cũng như Armenia, so với Trung Đông và Liên Xô cũ. Israel có một lượng lớn người Azeri-Do Thái.

Mặc dù Azerbaijan là một chế độ Hồi giáo dòng Shiite, nhưng nó rất thế tục và khá độc lập với các quyết định chính sách đối ngoại của Thổ Nhĩ Kỳ, bất chấp “mối quan hệ anh em” của họ. Ngoài ra, Baku mua một lượng lớn vũ khí công nghệ cao từ Israel, do đó Tel Avip cũng nhận được phần lớn dầu từ quốc gia Biển Caspi.

Azerbaijan, giống như Israel, coi Iran là một đối thủ địa chiến lược. Baku lo ngại về các kế hoạch của Tehran, sự ủng hộ Armenia, sự chiếm đóng lịch sử đối với vùng đất của họ. Do đó, Azerbaijan được cho là đã đồng ý cho phép Israel sử dụng lãnh thổ của mình để thực hiện các hoạt động tình báo và thậm chí không kích nước Cộng hòa Hồi giáo.

Tất cả những điều này là lý do hoàn hảo cho mối quan hệ chặt chẽ giữa Baku và Tel Avip, đến mức Tổng thống Ilham Aliyev thường hết lời ca ngợi vai trò của cộng đồng Do Thái của đất nước trong lịch sử Azeri.

Mặc dù Azerbaijan cũng bỏ phiếu ủng hộ người Palestine tại Liên Hiệp Quốc, nhưng họ làm như vậy để duy trì mối quan hệ với các quốc gia Hồi giáo khác, những nước không thoải mái với bất kỳ liên minh nào với Israel, chứ không phải là mối đoàn kết với Ramallah hoặc Thành phố Gaza.

Tuy nhiên, thực tế thay đổi trong khu vực đòi hỏi một chiến lược mới của Israel để duy trì quan hệ với Azerbaijan, trong khi vẫn phải mở rộng quan hệ với Armenia. Điều quan trọng là Tel Avip phải áp dụng một chính sách cân bằng hơn trong khu vực, một chính sách vun đắp tình bạn sâu sắc hơn với Armenia, trong khi không từ bỏ đồng minh Baku.

Xung dot Nagorno-Karabakh va chien luoc Caucasus cua Israel
Theo học giả Israel, nước này nhất thiết phải điều chỉnh cân bằng quan hệ với Azerbaijan và Armenia

Sự cần thiết phải điều chỉnh chiến lược Caucasus

Có thể nói, Thổ Nhĩ Kỳ theo thời gian đã từ một người bạn trở thành đối thủ địa-chính trị của Israel.

Ankara công khai ủng hộ Hamas, tấn công các đồng minh người Kurd của Israel và tìm cách Hồi giáo hóa Azerbaijan bằng cách cử các chiến binh thánh chiến Syria thay mặt nước này chiến đấu với Armenia. Thổ Nhĩ Kỳ cũng đã xâm phạm các lợi ích kinh tế khí đốt của Israel ở Địa Trung Hải.

Do đó, đã đến lúc Tel Avip từ bỏ lo ngại về việc xúc phạm Ankara và công nhận chính Thổ Nhĩ Kỳ đã tiến hành “Cuộc diệt chủng Armenia”.

Làm được như vậy có thể đưa đại sứ Armenia được bổ nhiệm gần đây nhưng đã bị triệu hồi về nước - do Israel bán vũ khí cho Azerbaijan trong đợt bạo lực gần đây - trở lại Tel Aviv. Sự xa rời mối quan hệ Ankara-Tel Avip cũng có thể dẫn đến sự chấm dứt mối quan hệ “có đi có lại” giữa Yerevan và Tehran.

Giờ đây, Israel đã bình thường hóa quan hệ với Bahrain, UAE và không còn là kẻ thù của Saudi Arabia, hầu như không còn phụ thuộc vào dầu của Azeri như trước đây. Do đó, ít có nguy cơ đáng kể về một động thái đáp trả nếu Tel Avip ngừng bán vũ khí cho Baku, ngay cả khi việc dừng như vậy chỉ giới hạn ở các vòng xung đột.

Một lựa chọn khác là bán vũ khí có chất lượng và số lượng tương đương cho Armenia để tạo ra sự cân bằng. Nếu cả hai nước đều có vũ khí tinh vi như nhau, thì ít có khả năng họ sẵn sàng mạo hiểm một cuộc chiến tàn khốc có thể kết thúc mà không có người chiến thắng rõ ràng.

Nếu Israel xây dựng được mối quan hệ tốt đẹp hơn với cả hai nước, nước này có thể đóng vai trò hòa giải giữa hai bên theo cách có thể giảm thiểu hoặc ngăn chặn hoàn toàn sự bành trướng của Thổ Nhĩ Kỳ và Iran trong khu vực. Ngoài ra, nó cũng có thể trao quyền cho các đồng minh phương Tây, chẳng hạn như Pháp và Mỹ, lấn át ảnh hưởng của Nga trong khu vực.

Việc xây dựng quan hệ tốt với cả Armenia và Azerbaijan đòi hỏi Israel phải có một chính sách cân bằng hơn trong khu vực. Tel Avip cần phải thay đổi chiến lược một cách khôn ngoan, sử dụng vai trò trung gian để nâng cao ảnh hưởng của Nhà nước Do Thái đối với nam Caucasus, để bảo vệ an ninh cho chính mình.

Thiên Nam