Tranh luận nóng

Ingeborg Bachmann: ‘Nếu có ngôn ngữ, sẽ không cần vũ khí’

Thứ Hai, 25/05/2020 16:49

(Góc nhìn văn hóa) - Ingeborg Bachmann (1926-1973) là nữ thi sỹ người Áo, nổi tiếng với hai tập thơ ‘’Thời gian kéo dài’’ và ‘’Tiếng gọi từ chòm sao Đại Hùng’’.

Ingeborg Bachmann: ‘Neu co ngon ngu, se khong can vu khi’
Nữ nhà thơ Áo Ingeborg Bachmann (1926 - 1973)

Năm 1953, Bachmann vừa tròn 27 tuổi, bà đã cho ra mắt một tập thơ được cho là lần đầu tiên tạo một dấu ấn trong cuộc đời sáng tác.

Ngay lập tức tờ Borrowed Time đã đánh giá Ingeborg Bachmann là một sự mới lạ đầy thú vị: “Một cô gái tóc vàng xinh đẹp, với bằng tiến sĩ triết học nhưng lại có giọng văn nhẹ nhàng”. 

Còn một tờ báo của Đức mô tả “một người nhút nhát, rất dè dặt, với đôi môi rất đỏ và rất hấp dẫn như chính những vần thơ của cô”.

Báo chí đưa tin và tạo một dư luận về một nữ thi sỹ xinh đẹp, có giọng thơ độc đáo, với ánh mắt luôn buồn bã…

Ingeborg Bachmann: ‘Neu co ngon ngu, se khong can vu khi’
Ảnh chụp Ingeborg Bachmann ở Anh.

Dữ dội…

Ingeborg Bachmann có một tuổi thơ dữ dội khi lần lượt trải qua những thời điểm đen tối nhất của thế chiến thứ hai. Năm 12 tuổi, Bachmann tận mắt chứng kiến và ghi chép lại những diễn biến tâm lý của người cha, vốn là một giáo viên khi tham gia chống lại phát xít Đức (1938).

Đây cũng chính là những chất liệu đầu tiên để bà có được những câu thơ ám ảnh. Sau biến cố đầu tiên về người cha, Bachmann đã quyết định chọn chủ đề chiến tranh xuyên suốt cho những sáng tác của mình…

‘’…Đêm sâu lắng ở quanh tôi
với nỗi cô đơn và khổ ải.
Vách tường run rẩy thu mình lại
trên ổ bánh mì nước mắt trôi…’’

(Thời Chiến. Pháp Hoan dịch từ nguyên bản tiếng Đức Im Krieg của Ingeborg Bachmann)

Chiến tranh thế giới thứ II kết thúc khi Bachmann mười chín tuổi.

Ingeborg Bachmann: ‘Neu co ngon ngu, se khong can vu khi’
Ingeborg Bachmann

Trong cuốn nhật ký nữ nhà văn viết vào mùa hè năm 1945 và đã được xuất bản ngay sau đó, có kể lại câu chuyện về mối tình đầu của bà, được khắc hoạ qua những lá thư của Jack Hamesh. Bachmann gọi đó là mối tình đầu vô tội, nhưng tàn khốc.

Hamesh là một cậu bé mồ côi, gốc Do Thái Năm 18 tuổi, ông đã quyết định đã trốn khỏi Vienna để đến Palestine gia nhập quân đội Anh quốc trong thế chiến thứ hai.

Mặc dù Bachmann và người lính trẻ này đến từ những thế giới khác nhau, nhưng họ đều nhận ra sự tàn khốc của chiến tranh, làm cho con người xa lánh nhau, thù hận nhau và cảm thấy cô đơn trước cuộc sống.

Họ đã gắn bó với nhau…

‘’Những ngày tồi tệ hơn đang đến.
Thời gian thế chấp tới kỳ đáo hạn
hiện lên rõ ràng cuối đường chân trời.
Sớm thôi bạn sẽ buộc lại dây giày
và xua lũ chó trở về trong bãi sậy…

…….

Đằng xa người tình của bạn chìm trong cát,
nó chảy qua mái tóc xõa của cô,
nó nhấn chìm lời nói của cô,
nó đưa cô trở về trong im lặng,
nó nhận ra cô không là bất tử
và sẵn sàng từ giã
sau mỗi cái ôm...’’

(Thời gian thế chấp. Pháp Hoan dịch từ Die gestundete Zeit của Ingeborg Bachmann)

Ingeborg Bachmann: ‘Neu co ngon ngu, se khong can vu khi’
Ảnh chụp một tập sách viết về Ingeborg Bachmann của nhà phê bình Hans Holler 

Khoảng lặng thành kính…

Bachmann đã dành cả sự nghiệp của mình để vật lộn với sự bất cập của ngôn ngữ, để theo đuổi một điều không thể diễn tả được. Trong một bài phát biểu về ngôn ngữ trong văn học năm 1959, bà nói:  “Nếu chúng tôi có ngôn ngữ, chúng tôi sẽ không cần tới vũ khí nữa”.

Điều mà nhà thơ theo đuổi, điều mà bà vẫn cho rằng không thể diễn tả được vì sự bất lực của ngôn ngữ, đó là gì?

Chúng ta phần nào hiểu được ý của bà khi đọc một số bài thơ bà viết, chúng hàm chứa những khoảng lặng thành kính, mang âm hưởng của những bài Thánh Ca.

‘’Một giờ duy nhất được tự do
Tự do và xa cách!
Như dạ khúc giữa các tầng trời

Và tôi muốn
bay cao trên những ngày
kiếm tìm sự lãng quên—
đi qua mặt nước tối đen
đến với hoa hồng trắng,
trao cho hồn tôi đôi cánh
và, lạy Chúa, không còn biết gì thêm
về những đêm dài cay đắng
thời khắc ấy mắt tôi căng mở
trước đau khổ không tên.

Và nước mắt trên má trôi nhanh
Từ những đêm điên dại,
của hy vọng hão huyền,
và ước muốn, được phá tan gông xiềng
ánh dương quang uống lấy…
Một giờ duy nhất nhìn ánh sáng!
Một giờ duy nhất được tự do!’’

(Sau những ngày xám. Pháp Hoan dịch từ nguyên tác tiếng Đức Nach grauen Tagen của Ingeborg Bachmann)

Ingeborg Bachmann: ‘Neu co ngon ngu, se khong can vu khi’
Ảnh chụp một cuốn sách in chung với người tình Paul Celan.

Hoặc như bài thơ mang âm hưởng của sự ngây thơ, vô nhiễm, vang lên như lời sám hối bằng thơ ca, và cảm nhận trực tiếp bằng trái tim không chút sợ hãi…

‘’Những ngày này tôi thức dậy cùng đám bạch dương
và chải mớ tóc lúa mì trên trán
trước một chiếc gương làm từ băng.
 
Quyện vào hơi thở tôi,
sữa được đánh.
Vào buổi sớm bọt nổi lên dễ dàng.
Và nơi nào tôi làm mờ ô cửa, hiện lên
một đường nét từ ngón tay trẻ nhỏ,
và lần nữa tên mi: Sự thơ ngây!
Sau tất cả những năm tháng này.
 
Những ngày này tôi không thấy đớn đau
rằng tôi có thể quên
hoặc tôi cần phải nhớ.
 
Tôi yêu. Đến khi toả sáng
Tôi yêu và tạ ơn trời
Đã cho tôi học chúng thật nhanh.
 
Những ngày này tôi nghĩ về loài hải âu lớn
tôi cùng chúng chao lượn
về phía xa xôi
đến một vùng đất không tên không tuổi.
 
Trên đường chân trời tôi xác quyết
vẻ huy hoàng trong buổi hoàng hôn
châu lục kỳ diệu của tôi
ở chốn đó, hãy giải phóng tôi
khỏi tấm vải liệm này.
 
Tôi sống, và từ nơi xa ấy, tôi nghe thấy bài hát của loài chim thiên nga!’’

(Những ngày trắng. Pháp Hoan dịch từ nguyên tác tiếng Đức Tage in Weiß Ingeborg Bachmann).

Ingeborg Bachmann: ‘Neu co ngon ngu, se khong can vu khi’
Ảnh chụp Ingeborg Bachmann và Paul Celan trong một công viên ở thủ đô Vienna, Áo vào năm 1948.

Và ra đi trong lửa…

Năm 1971, bà cho xuất bản tập Malina. Nhưng hai năm sau, khi bà thiếp ngủ với một điếu thuốc cháy dở, đám cháy đã bùng lên trong căn hộ của bà ở Rome. Bachmann bị bỏng nặng, và mất ba tuần sau đó.

Sự ra đi đó, tuy là bi thảm, nhưng nhìn trên góc độ văn chương, ‘’như thể tự cô ấy đã nghĩ ra điều đó’’, tờ Bild của Đức nhận xét như thế. Những vần thơ cuối trong bài thơ mang tên chính Bachmann trong tập Malina, đã viết như sau:

‘’ Khi tôi, lên ngôi với khói,
bất cứ điều gì xảy ra,
con chim của tôi, đồng phạm hàng đêm của tôi,
khi tôi bốc cháy vào ban đêm,
một khu rừng tối bắt đầu kêu răng rắc
và tôi tấn công tia lửa từ cơ thể của tôi.
Khi tôi, bốc cháy,
Tôi yêu lửa
cho đến khi nhựa thấm từ thân cây,
nhỏ giọt vào vết thương và, truyền ấm áp xuống trái đất…’’

(Bachmann. Hà Phương dịch từ Emma Garman, The Paris Review)

Hàn Thủy Giang.